સુપ્રીમ કોર્ટની સરકાર અને નગર નિગમોને ટકોર: 'ભારત અમીર દેશ બન્યો, પરંતુ સ્વચ્છતામાં પ્રદર્શન ખરાબ', કચરા વ્યવસ્થાપનના નિયમોનો કડક અમલ કરવા આદેશ

સુપ્રીમ કોર્ટની સરકાર અને નગર નિગમોને ટકોર: 'ભારત અમીર દેશ બન્યો, પરંતુ સ્વચ્છતામાં પ્રદર્શન ખરાબ', કચરા વ્યવસ્થાપનના નિયમોનો કડક અમલ કરવા આદેશ

ભારતમાં આર્થિક વિકાસની સાથે સ્વચ્છતાના ક્ષેત્રમાં પણ સુધારો થવો જરૂરી છે, પરંતુ ઘન કચરાના વ્યવસ્થાપનના મામલે દેશનું પ્રદર્શન સંતોષકારક નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે 17 નવેમ્બરે એક મહત્ત્વપૂર્ણ સુનાવણી દરમિયાન આકરી ટિપ્પણી કરતાં કહ્યું હતું કે ભારત હવે અમીર દેશ છે, તેમ છતાં સ્વચ્છતાના મામલે તેનું પ્રદર્શન ખરાબ છે. કોર્ટે સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટના નિયમોનો યોગ્ય રીતે અમલ ન થવા અંગે ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.

જસ્ટિસ એસ.વી.એન. ભટ્ટી અને જસ્ટિસ એન.વી. અંઝારિયાની બેન્ચે નગર નિગમો દ્વારા પર્યાવરણીય નિયમોના પાલનને લઈને દાખલ કરવામાં આવેલી અપીલોની સુનાવણી દરમિયાન આ નિર્દેશો આપ્યા હતા. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે સ્વચ્છતા માત્ર સરકારની જવાબદારી નથી, પરંતુ તમામ સરકારી વિભાગો, સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને નાગરિકોએ સાથે મળીને કામ કરવું પડશે.

જિલ્લા કલેક્ટરોને બલ્ક વેસ્ટ જનરેટર્સની ઓળખ કરવાનો આદેશ

સુપ્રીમ કોર્ટે જિલ્લા અધિકારીઓને પોતાના વિસ્તારમાં તમામ બલ્ક વેસ્ટ જનરેટર્સની ઓળખ કરવા સૂચના આપી છે. આ કામગીરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ સાથે સંકલન કરીને કરવાની રહેશે.

કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ, 2026ના અમલ માટેના પ્રારંભિક બે તબક્કા પૂર્ણ થઈ ચૂક્યા છે. તેમાં નિયમોનું અમલીકરણ શરૂ કરવું અને તેની દેખરેખ માટે જરૂરી વહીવટી વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

બેન્ચે ચિંતા વ્યક્ત કરતાં કહ્યું હતું કે સ્વચ્છતાની સમસ્યા માત્ર પર્યાવરણ પૂરતી મર્યાદિત નથી. તેની અસર દેશની વૈશ્વિક છબી અને અન્ય ક્ષેત્રોમાં થયેલી પ્રગતિ પર પણ પડે છે. અન્ય સમાન આર્થિક સ્થિતિ ધરાવતા દેશો અને વિસ્તારો સ્વચ્છતાના લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરી શક્યા છે, ત્યારે ભારતમાં આ દિશામાં હજુ ઘણું કામ કરવાનું બાકી છે.

કાયદા અને નિયમો હોવા છતાં અમલીકરણમાં ખામી

સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે દેશમાં પર્યાવરણના રક્ષણ માટે કાયદા અને નિયમો પહેલેથી જ અસ્તિત્વમાં છે. સંસદે એન્વાયર્નમેન્ટ (પ્રોટેક્શન) એક્ટ, 1986 બનાવ્યો છે, જ્યારે કાર્યપાલિકા દ્વારા સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ, 2016 અને 2026 તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.

તેમ છતાં આ નિયમોનું વાસ્તવિક અમલીકરણ અપેક્ષિત સ્તરે થયું નથી. કોર્ટે કહ્યું હતું કે નિયમો બનાવવાથી જ સમસ્યાનો ઉકેલ આવતો નથી, પરંતુ તેનો જમીન પર કડક અમલ થવો પણ એટલો જ જરૂરી છે.

બેન્ચે સુપ્રીમ કોર્ટ મોનિટરિંગ કમિટી (SCMC) દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા તમામ અહેવાલોની સમીક્ષા પણ કરી હતી. કોર્ટે નોંધ્યું હતું કે સરકારના વિવિધ વિભાગો પોતપોતાની રીતે કામ કરી રહ્યા છે, પરંતુ સારા પરિણામો માટે તમામ વિભાગો અને નાગરિકોએ એક જ લક્ષ્ય સાથે આગળ વધવું પડશે.

'હવે કરો અથવા ક્યારેય નહીં' કહીને કડક સંદેશ આપ્યો

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે પ્રદૂષણમુક્ત પર્યાવરણનો અધિકાર બંધારણીય સુરક્ષા હેઠળ આવે છે. આ અધિકારનું રક્ષણ કરવું કોર્ટની જવાબદારી છે. આ જ કારણસર SCMCના માધ્યમથી સ્થાનિક સંસ્થાઓને સતત માર્ગદર્શન અને નિર્દેશો આપવામાં આવી રહ્યા છે.

બેન્ચે કહ્યું હતું કે SCMC દ્વારા કરવામાં આવતી દેખરેખ કોઈ વધારાની કે બિનજરૂરી પ્રક્રિયા નથી. તેનો હેતુ સંબંધિત તમામ સંસ્થાઓને પોતાની જવાબદારી સમજાવીને નિયમોના સ્વૈચ્છિક અને અસરકારક અમલીકરણ તરફ આગળ વધારવાનો છે.

કોર્ટે ચેતવણી આપતાં કહ્યું હતું કે જો અત્યારે ચાલી રહેલા પ્રયાસોમાં નિષ્ફળતા મળશે તો પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ થઈ શકે છે અને ભવિષ્યમાં તેને સુધારવી અત્યંત મુશ્કેલ બની જશે. બેન્ચે આ સંદર્ભમાં 'હવે કરો અથવા ક્યારેય નહીં' એવો સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો હતો.

જિલ્લા કલેક્ટરોની કામગીરી પર સુપ્રીમ કોર્ટે વ્યક્ત કર્યો વિશ્વાસ

સુપ્રીમ કોર્ટે દેશના કેટલાક જિલ્લાઓમાં જિલ્લા કલેક્ટરો દ્વારા કરવામાં આવેલા સારા કામની પ્રશંસા કરી હતી. બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે કેટલાક જિલ્લા કલેક્ટરોએ નિયમોનો સંપૂર્ણ ગંભીરતા અને કડકાઈથી અમલ કરાવ્યો છે. આવા અધિકારીઓની કામગીરીનો કોર્ટને વ્યક્તિગત અનુભવ પણ રહ્યો છે.

કોર્ટે જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટોને સ્થાનિક જરૂરિયાતો અને પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને નવી વ્યૂહરચના તૈયાર કરવા જણાવ્યું હતું. તેમણે મુખ્ય સચિવો અને SCMC સાથે સંકલન કરીને સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ, 2026નો અસરકારક અમલ કરાવવામાં મદદ કરવાની રહેશે.

બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે આ આદેશ માત્ર પ્રેરણાત્મક સંદેશ નથી, પરંતુ જિલ્લા અધિકારીઓની જવાબદારી અને તેમની ક્ષમતામાં કોર્ટ દ્વારા વ્યક્ત કરવામાં આવેલા વિશ્વાસની યાદ અપાવે છે.

18 ઓગસ્ટે પણ કચરા વ્યવસ્થાપન અંગે આપ્યા હતા નિર્દેશો

આ પહેલાં 18 ઓગસ્ટે પણ સુપ્રીમ કોર્ટે ઘન કચરાના વ્યવસ્થાપન અને નિકાલ અંગે અનેક મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્દેશો આપ્યા હતા. કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ, 2026ના ધોરણો પૂર્ણ કરવા માટે જરૂરી માળખાગત સુવિધાઓ વિકસાવવી પડશે.

તે સમયે કોર્ટે સમાજની એક માનસિકતા સામે પણ નારાજગી વ્યક્ત કરી હતી. કોર્ટે કહ્યું હતું કે લોકોમાં એવી વિચારસરણી જોવા મળે છે કે તેમને કચરો પેદા કરવાનો અધિકાર છે, પરંતુ તેની અસરો અટકાવવાની અને કચરાના યોગ્ય વ્યવસ્થાપનમાં સહયોગ કરવાની કોઈ જવાબદારી નથી.

ભોપાલ નગર નિગમની અરજીથી શરૂ થયેલો મામલો દેશવ્યાપી બન્યો

આ સમગ્ર મામલો ભોપાલ નગર નિગમ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી બાદ સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો હતો. નગર નિગમે ઘન કચરાના વ્યવસ્થાપનને લગતી નગરપાલિકાની જવાબદારીઓ અંગેની કાર્યવાહી સામે અપીલ કરી હતી.

જોકે, સમસ્યાની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં રાખીને સુપ્રીમ કોર્ટે આ મામલાનો વ્યાપ માત્ર એક શહેર પૂરતો મર્યાદિત ન રાખતાં સમગ્ર દેશ સુધી વિસ્તારી દીધો હતો.

સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટના નિયમોના પાલન માટે સુપ્રીમ કોર્ટના અગાઉના નિર્દેશોના આધારે SCMCની રચના કરવામાં આવી હતી. આ સમિતિમાં કેન્દ્ર સરકારના વિવિધ વિભાગોના સચિવો અને સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ (CPCB)ના સચિવનો સમાવેશ થાય છે.

સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશથી હવે દેશભરની સ્થાનિક સંસ્થાઓ, જિલ્લા વહીવટીતંત્ર અને સંબંધિત સરકારી વિભાગો પર કચરાના યોગ્ય નિકાલ અને સ્વચ્છતા જાળવવાની જવાબદારી વધુ ગંભીરતાથી નિભાવવાનું દબાણ વધશે.