તહેવારોની સિઝનમાં ઑનલાઇન શૉપિંગ અને ગિફ્ટની ખરીદીમાં વધારો થાય છે. કરવાચોથ નજીક આવતાં જ બજારોની સાથે ઑનલાઇન પ્લેટફૉર્મ્સ પર પણ વિવિધ ઑફર્સ જોવા મળી રહી છે. પરંતુ આ જ તકનો લાભ સાયબર ઠગો પણ ઉઠાવી રહ્યા છે. વૉટ્સએપ મેસેજ, સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ અને નકલી વેબસાઇટ દ્વારા લોકોને ફ્રી ગિફ્ટ, જ્વેલરી, સાડી અને ડિસ્કાઉન્ટની લાલચ આપવામાં આવી રહી છે. આવી ઑફરના નામે મોકલવામાં આવતી શંકાસ્પદ લિંક પર ક્લિક કરવાથી અથવા નકલી એપ ઇન્સ્ટોલ કરવાથી નાણાકીય નુકસાન અને વ્યક્તિગત માહિતીની ચોરીનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.
મધ્ય પ્રદેશના ગ્વાલિયરમાં આવા બે કિસ્સા સામે આવ્યા હોવાના અહેવાલ છે. એક મહિલાના ખાતામાંથી ₹500 અને એક યુવકના UPI ખાતામાંથી ₹1,700 કપાઈ ગયાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. ત્યારે જાણીએ કે કરવાચોથના નામે ચાલતા આ પ્રકારના સ્કેમથી કેવી રીતે બચી શકાય અને છેતરપિંડી થાય તો તાત્કાલિક શું કરવું જોઈએ.
સવાલ 1: કરવાચોથ ફ્રી ગિફ્ટ સ્કેમ શું છે?
જવાબ: કરવાચોથ ફ્રી ગિફ્ટ સ્કેમ એ ઑનલાઇન છેતરપિંડીની એક રીત છે, જેમાં ઠગો તહેવારના નામે મફત ભેટ, ખાસ ડિસ્કાઉન્ટ અથવા શૉપિંગ વાઉચરની લાલચ આપે છે.
આ માટે વૉટ્સએપ પર મેસેજ મોકલવામાં આવે છે અથવા ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ફેસબુક જેવી સોશિયલ મીડિયા સાઇટ્સ પર જાહેરાતો મૂકવામાં આવે છે. આ મેસેજમાં આપેલી લિંક દ્વારા લોકોને નકલી વેબસાઇટ પર લઈ જવામાં આવે છે. ત્યાં તેમની વ્યક્તિગત માહિતી, બેંકિંગ વિગતો અથવા OTP મેળવવાનો પ્રયાસ થઈ શકે છે. કેટલીક વખત શંકાસ્પદ એપ ડાઉનલોડ કરાવીને પણ છેતરપિંડી કરવામાં આવે છે.
સવાલ 2: તહેવારો દરમિયાન સાયબર ફ્રોડનું જોખમ કેમ વધે છે?
જવાબ: તહેવારો દરમિયાન લોકો ગિફ્ટ, કપડાં, જ્વેલરી અને અન્ય વસ્તુઓ ખરીદવા માટે ઑનલાઇન પ્લેટફૉર્મ્સનો વધુ ઉપયોગ કરે છે. આ દરમિયાન ઠગો ગ્રાહકોને આકર્ષવા માટે નકલી ઑફર્સનો સહારો લે છે.
મફત ગિફ્ટ અને ભારે ડિસ્કાઉન્ટની લાલચ આપવામાં આવે છે.
જાણીતી બ્રાન્ડના નામે નકલી મેસેજ મોકલવામાં આવે છે.
મર્યાદિત સમયની ઑફર હોવાનું કહીને ઉતાવળ કરાવવામાં આવે છે.
ઑફર મેળવવા માટે શંકાસ્પદ લિંક ખોલવાનું કહેવામાં આવે છે.
ગિફ્ટ મેળવવાના બહાને વ્યક્તિગત અથવા બેંકિંગ માહિતી માગવામાં આવે છે.
ધ્યાન રાખો: દરેક ઑનલાઇન ઑફર નકલી હોતી નથી, પરંતુ અજાણી લિંક દ્વારા મળતી અસામાન્ય રીતે આકર્ષક ઑફરની ચકાસણી કરવી જરૂરી છે.
સવાલ 3: કરવાચોથના નામે કેવા પ્રકારની નકલી ઑફર્સ મળી શકે?
જવાબ: ઠગો અલગ-અલગ નામે મેસેજ મોકલી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે:
કરવાચોથ સ્પેશિયલ ફ્રી ગિફ્ટ
ફ્રી સાડી ગિફ્ટ
ફ્રી જ્વેલરી ઑફર
કરવાચોથ ગિફ્ટ વાઉચર
ફ્રી શૉપિંગ કૂપન
કરવાચોથ મેગા ડિસ્કાઉન્ટ
સ્પેશિયલ ગિફ્ટ હેમ્પર
લકી ડ્રૉમાં ગિફ્ટ જીતવાની ઑફર
આવા મેસેજમાં કોઈ લિંક આપીને તેને મિત્રો અને પરિવારજનો સાથે શેર કરવાનું પણ કહેવામાં આવી શકે છે. મેસેજમાં જાણીતી કંપનીનો લોગો હોય તો પણ તેની વિશ્વસનીયતા સાબિત થતી નથી.
સવાલ 4: ઠગો આ સ્કેમને કેવી રીતે અંજામ આપે છે?
જવાબ: સાયબર ઠગો સામાન્ય રીતે લોકોને નકલી વેબસાઇટ, ફિશિંગ લિંક અથવા શંકાસ્પદ એપ દ્વારા નિશાન બનાવે છે.
કેટલાક કિસ્સાઓમાં નકલી વેબસાઇટ પર બેંક ખાતાની વિગતો, કાર્ડની માહિતી અથવા OTP માગવામાં આવે છે. અન્ય કિસ્સાઓમાં APK ફાઇલ ડાઉનલોડ કરાવીને ફોનમાં હાનિકારક સૉફ્ટવેર ઇન્સ્ટોલ કરવાનો પ્રયાસ થાય છે.
કેટલીક નકલી એપ સંવેદનશીલ માહિતી મેળવવા અથવા ફોનની કેટલીક સુવિધાઓનો દુરુપયોગ કરવા માટે પરવાનગીઓ માગી શકે છે.
સવાલ 5: APK ફાઇલ શું છે અને તેનાથી શું જોખમ થઈ શકે?
જવાબ: APKનું પૂરું નામ Android Package Kit છે. એ એન્ડ્રોઇડ ફોનમાં એપ ઇન્સ્ટોલ કરવા માટે વપરાતું ફાઇલ ફોર્મેટ છે.
સામાન્ય રીતે Google Play Store પરથી એપ ઇન્સ્ટોલ કરતી વખતે આ પ્રક્રિયા બેકગ્રાઉન્ડમાં થાય છે. પરંતુ અજાણી વેબસાઇટ કે મેસેજ દ્વારા મળેલી APK ફાઇલ ઇન્સ્ટોલ કરવી જોખમી બની શકે છે.
શંકાસ્પદ APKથી નીચે મુજબનાં જોખમો ઊભાં થઈ શકે છે:
ફોનમાં માલવેર ઇન્સ્ટોલ થઈ શકે છે.
વ્યક્તિગત માહિતી ચોરાઈ શકે છે.
SMS અને અન્ય સંવેદનશીલ માહિતીનો દુરુપયોગ થઈ શકે છે.
બિનજરૂરી પરવાનગીઓ દ્વારા ફોનની કેટલીક સુવિધાઓનો દુરુપયોગ થઈ શકે છે.
બેંકિંગ અથવા UPI સંબંધિત માહિતી જોખમમાં મુકાઈ શકે છે.
મહત્ત્વપૂર્ણ: માત્ર લિંક ખોલવાથી દરેક વખતે ફોન હેક થઈ જાય એવું નથી. જોખમ લિંકની પ્રકૃતિ, ફોનની સુરક્ષા અને ત્યારબાદ કરવામાં આવેલી ક્રિયાઓ પર આધારિત હોય છે. અજાણી APK ઇન્સ્ટોલ ન કરવી અને શંકાસ્પદ સાઇટ પર માહિતી દાખલ ન કરવી સૌથી સુરક્ષિત રીત છે.
સવાલ 6: કઈ ભૂલોને કારણે લોકો આવા સ્કેમમાં ફસાઈ જાય છે?
જવાબ: ઘણી વખત નાની બેદરકારી પણ નાણાકીય નુકસાનનું કારણ બની શકે છે.
મફત ભેટ જોઈને તરત જ વિશ્વાસ કરી લેવો.
ઑફરની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર ચકાસણી ન કરવી.
અજાણી APK ફાઇલ ડાઉનલોડ અથવા ઇન્સ્ટોલ કરવી.
શંકાસ્પદ વેબસાઇટ પર બેંકિંગ માહિતી આપવી.
OTP અથવા UPI PIN અન્ય વ્યક્તિને જણાવવો.
અજાણી એપને બિનજરૂરી પરવાનગીઓ આપવી.
મેસેજમાં આપેલી લિંક પરિવારજનોને પણ મોકલી દેવી.
અજાણ્યા નંબર પરથી આવેલા કૉલ અથવા મેસેજ પર તરત વિશ્વાસ કરવો.
યાદ રાખો, બેંક અથવા ગિફ્ટ આપતી વિશ્વસનીય કંપનીને તમારી UPI PIN કે OTP જણાવવાની જરૂર હોતી નથી.
સવાલ 7: અસલી અને નકલી ઑફર વચ્ચેનો તફાવત કેવી રીતે ઓળખવો?
જવાબ: કોઈપણ ઑફરનો લાભ લેતાં પહેલાં તેની વિશ્વસનીયતા તપાસવી જરૂરી છે.
આ બાબતોનું ધ્યાન રાખો:
કંપનીની સત્તાવાર વેબસાઇટ અથવા ઍપ પર ઑફર તપાસો.
મેસેજમાં આવેલી લિંકને બદલે કંપનીની વેબસાઇટનું સરનામું જાતે ટાઇપ કરીને ખોલો.
વેબસાઇટના સરનામામાં સ્પેલિંગની ભૂલો અથવા શંકાસ્પદ ફેરફારો છે કે નહીં તે તપાસો.
મફત ભેટ મેળવવા માટે OTP, UPI PIN અથવા બેંકિંગ પાસવર્ડ માગવામાં આવે તો સાવધાન રહો.
અજાણી APK ફાઇલ ઇન્સ્ટોલ કરવાનું કહેવામાં આવે તો ઇનકાર કરો.
ઑફર માત્ર થોડા સમય માટે જ ઉપલબ્ધ હોવાની વાત કરીને દબાણ કરવામાં આવે તો ઉતાવળ ન કરો.
માત્ર વેબસાઇટ પર તાળાનું નિશાન અથવા HTTPS હોવું એ સાઇટ સંપૂર્ણપણે વિશ્વસનીય હોવાની ખાતરી નથી.
સવાલ 8: ભૂલથી શંકાસ્પદ લિંક ખોલી હોય અથવા APK ઇન્સ્ટોલ કરી હોય તો શું કરવું?
જવાબ: સૌપ્રથમ ગભરાશો નહીં. તમે શું કર્યું છે તેના આધારે યોગ્ય પગલાં લો.
જો માત્ર લિંક ખોલી હોય:
વેબસાઇટ બંધ કરી દો.
કોઈ વ્યક્તિગત માહિતી, પાસવર્ડ અથવા OTP દાખલ ન કરો.
કોઈ ફાઇલ ડાઉનલોડ થઈ હોય તો તેને ખોલશો નહીં.
ફોનમાં અસામાન્ય પ્રવૃત્તિ જણાય તો સુરક્ષા તપાસ કરો.
જો APK ફાઇલ ઇન્સ્ટોલ કરી હોય:
શંકાસ્પદ એપનો ઉપયોગ તરત બંધ કરો.
એપને આપવામાં આવેલી પરવાનગીઓ તપાસો અને દૂર કરો.
એપ અનઇન્સ્ટોલ કરો; જો તે દૂર ન થાય અથવા શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિ ચાલુ રહે તો વિશ્વસનીય ટેકનિકલ સહાય લો.
વિશ્વસનીય સુરક્ષા ટૂલથી ફોનની તપાસ કરો.
જરૂર જણાય તો બીજા સુરક્ષિત ડિવાઇસ પરથી ઇમેઇલ, બેંકિંગ અને અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ એકાઉન્ટના પાસવર્ડ બદલો.
જો નાણાકીય માહિતી જોખમમાં હોવાનું લાગે તો બેંકનો સંપર્ક કરો.
ફોનનું ઇન્ટરનેટ બંધ કરવું જોખમ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે, પરંતુ તેનાથી દરેક પ્રકારનો ખતરો દૂર થઈ જતો નથી.
સવાલ 9: બેંક ખાતામાંથી પૈસા કપાઈ ગયા હોય તો તાત્કાલિક શું કરવું?
જવાબ: જો તમારી સાથે ઑનલાઇન નાણાકીય છેતરપિંડી થઈ હોય તો સમય બગાડ્યા વિના પગલાં લો.
1930 પર કૉલ કરો: ભારતમાં સાયબર નાણાકીય છેતરપિંડીની જાણ કરવા માટેની રાષ્ટ્રીય હેલ્પલાઇન પર શક્ય તેટલી વહેલી તકે સંપર્ક કરો.
ઑનલાઇન ફરિયાદ કરો: સત્તાવાર સાયબર ક્રાઇમ પોર્ટલ પર ફરિયાદ નોંધાવો.
બેંકને જાણ કરો: બેંકના સત્તાવાર હેલ્પલાઇન નંબર દ્વારા શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શનની જાણ કરો.
UPI અથવા કાર્ડ સુરક્ષિત કરો: જરૂરી હોય તો સંબંધિત UPI સેવા અથવા કાર્ડને બ્લોક કરાવો.
PIN અને પાસવર્ડ બદલો: સુરક્ષિત ડિવાઇસ પરથી UPI PIN અને જોખમમાં મુકાયેલી બેંકિંગ વિગતો બદલો.
પુરાવા સાચવો: ટ્રાન્ઝેક્શનની વિગતો, મેસેજ અને ફરિયાદ નંબર સુરક્ષિત રાખો.
ફરિયાદ કરવાથી પૈસા પરત મળવાની ખાતરી નથી, પરંતુ તાત્કાલિક જાણ કરવાથી સંબંધિત વ્યવહારને ટ્રેસ કરવા અને જરૂરી કાર્યવાહી કરવાની શક્યતા વધી શકે છે.
સવાલ 10: સાયબર ફ્રોડની ફરિયાદ ક્યાં નોંધાવવી?
જવાબ: ભારતમાં સાયબર છેતરપિંડીની ફરિયાદ માટે નીચેના સત્તાવાર વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે.
સાયબર હેલ્પલાઇન: 1930 પર કૉલ કરો.
રાષ્ટ્રીય સાયબર ક્રાઇમ પોર્ટલ: cybercrime.gov.in પર ફરિયાદ નોંધાવો.
બેંક: બેંકના સત્તાવાર કસ્ટમર કેર અથવા સાયબર ફ્રોડ વિભાગનો સંપર્ક કરો.
પોલીસ: જરૂર જણાય તો નજીકના પોલીસ સ્ટેશન અથવા સાયબર ક્રાઇમ પોલીસ સ્ટેશનમાં ફરિયાદ કરો.
સવાલ 11: ફરિયાદ કરતી વખતે કયા પુરાવા સાચવી રાખવા જોઈએ?
જવાબ: ફરિયાદની તપાસમાં મદદરૂપ થઈ શકે તે માટે સંબંધિત ડિજિટલ પુરાવા સાચવી રાખો.
શંકાસ્પદ મેસેજનો સ્ક્રીનશૉટ.
મોકલનારનો મોબાઇલ નંબર અથવા સોશિયલ મીડિયા પ્રોફાઇલ.
શંકાસ્પદ લિંક અથવા વેબસાઇટનું સરનામું.
છેતરપિંડી કરનાર સાથે થયેલી ચેટ અથવા કૉલની વિગતો.
બેંક અથવા UPI ટ્રાન્ઝેક્શનનો સ્ક્રીનશૉટ.
ટ્રાન્ઝેક્શન ID અથવા UTR નંબર.
બેંક તરફથી આવેલા SMS અને ઇમેઇલ.
ફરિયાદ નોંધાવ્યા બાદ મળેલો ફરિયાદ નંબર.
પુરાવા સાચવતી વખતે OTP, PIN, પાસવર્ડ અથવા અન્ય સંવેદનશીલ માહિતી સોશિયલ મીડિયા પર જાહેર ન કરો.
કરવાચોથની ખરીદી કરતાં પહેલાં આટલું યાદ રાખો
તહેવારો દરમિયાન મળતી દરેક ઑફર સાચી હોય એવું નથી. મફત ગિફ્ટ અથવા ભારે ડિસ્કાઉન્ટની લાલચમાં અજાણી લિંક ખોલવી કે APK ઇન્સ્ટોલ કરવી જોખમી બની શકે છે. ઑફરની સત્તાવાર રીતે ચકાસણી કરો, OTP અને UPI PIN ગુપ્ત રાખો અને કોઈપણ શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિ જણાય તો તાત્કાલિક બેંક તથા સાયબર હેલ્પલાઇનનો સંપર્ક કરો.
સાવચેતી જ સાયબર ઠગાઈથી બચવાનો સૌથી અસરકારક ઉપાય છે.