દત્તક લીધેલા બાળકોને હવે સરકારી દસ્તાવેજોમાં ‘દત્તક પુત્ર-પુત્રી’ નહીં લખાય! કેરળ હાઈકોર્ટનો મહત્વનો નિર્દેશ, જાણો શું છે સમગ્ર મામલો

દત્તક લીધેલા બાળકોને હવે સરકારી દસ્તાવેજોમાં ‘દત્તક પુત્ર-પુત્રી’ નહીં લખાય! કેરળ હાઈકોર્ટનો મહત્વનો નિર્દેશ, જાણો શું છે સમગ્ર મામલો

દત્તક લીધેલા બાળકોની ઓળખ અને સન્માનને લઈને કેરળ હાઈકોર્ટે મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે રાજ્ય સરકારને નિર્દેશ આપ્યો છે કે કાનૂની વારસદાર પ્રમાણપત્ર સહિતના સરકારી દસ્તાવેજોમાં કોઈ બાળકના નામની સાથે ‘દત્તક પુત્ર’ અથવા ‘દત્તક પુત્રી’ એવો ઉલ્લેખ કરવામાં ન આવે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જ્યારે દત્તક લીધેલું બાળક કાયદેસર રીતે માતા-પિતાનું સંતાન છે, ત્યારે સરકારી દસ્તાવેજોમાં તેની અલગ ઓળખ દર્શાવવાની જરૂર નથી.

જસ્ટિસ પી.વી. કુન્હીકૃષ્ણને સુનાવણી દરમિયાન જણાવ્યું હતું કે દત્તક લીધેલા બાળકને તેના માતા-પિતાના પુત્ર અથવા પુત્રી તરીકે જ સરકારી રેકોર્ડમાં નોંધવું જોઈએ. બાળકની ઓળખ સાથે ‘દત્તક’ શબ્દ જોડવાથી તેને અલગ રીતે દર્શાવવાની જરૂર ઊભી થાય છે, જે યોગ્ય નથી.

મહિલાએ કાનૂની વારસદાર પ્રમાણપત્રમાં ‘દત્તક પુત્રી’ લખવા સામે વાંધો ઉઠાવ્યો

હાઈકોર્ટમાં આ મામલો એક મહિલાની અરજી બાદ પહોંચ્યો હતો. મહિલાના પિતાના મૃત્યુ બાદ જારી કરવામાં આવેલા કાનૂની વારસદાર પ્રમાણપત્રમાં તેના નામની સાથે ‘દત્તક પુત્રી’ લખવામાં આવ્યું હતું. મહિલાએ આ બાબત સામે વાંધો ઉઠાવી કોર્ટમાં અરજી કરી હતી.

મહિલાની દલીલ હતી કે તેણે દત્તક લેવાની કાયદાકીય પ્રક્રિયાને પડકારી નથી, પરંતુ જ્યારે તે તેના માતા-પિતાની કાયદેસરની પુત્રી છે, ત્યારે સરકારી દસ્તાવેજમાં તેને માત્ર પુત્રી તરીકે જ દર્શાવવી જોઈએ. દત્તક હોવાનો અલગ ઉલ્લેખ તેની ઓળખ માટે જરૂરી નથી.

જૂન 1990માં એક મહિનાથી પણ ઓછી ઉંમરે દત્તક લેવામાં આવી હતી

કોર્ટે અરજદારની ઓળખ 'અનમોલ' તરીકે જાળવી રાખી હતી. ઉપલબ્ધ વિગતો અનુસાર, અનમોલને 30 જૂન, 1990ના રોજ દત્તક લેવામાં આવી હતી. તે સમયે તેની ઉંમર એક મહિનાથી પણ ઓછી હતી.

તેના દત્તક માતા-પિતાના લગ્નને 16 વર્ષથી વધુ સમય થઈ ગયો હતો, પરંતુ તેમને કોઈ સંતાન નહોતું. ત્યારબાદ તેમણે અનમોલને દત્તક લીધી હતી અને ત્યારથી તેનો ઉછેર પોતાની પુત્રી તરીકે કર્યો હતો. તેના તમામ સરકારી દસ્તાવેજોમાં પણ તેને પુત્રી તરીકે જ દર્શાવવામાં આવી હતી.

મહિલાની માતાનું જાન્યુઆરી 2023માં અવસાન થયું હતું. ત્યારબાદ જારી થયેલા કાનૂની વારસદાર પ્રમાણપત્રમાં તેને માતાની પુત્રી તરીકે નોંધવામાં આવી હતી. જોકે, ઑક્ટોબર 2024માં પિતાના અવસાન બાદ તૈયાર કરવામાં આવેલા પ્રમાણપત્રમાં તેને ‘દત્તક પુત્રી’ તરીકે દર્શાવવામાં આવી હતી. આ બંને પ્રમાણપત્રોમાં અલગ-અલગ ઉલ્લેખ થતાં મહિલાએ હાઈકોર્ટનો દરવાજો ખખડાવ્યો હતો.

હિન્દુ દત્તક અને ભરણપોષણ અધિનિયમની કલમ 12 શું કહે છે?

કોર્ટે આ મામલે હિન્દુ દત્તક અને ભરણપોષણ અધિનિયમ, 1956ની કલમ 12નો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

આ કલમ મુજબ, કાયદેસર રીતે દત્તક લીધેલું બાળક દત્તક લેનારા માતા-પિતાનું સંતાન ગણાય છે. દત્તક લેવાની તારીખથી બાળકના જન્મ પરિવાર સાથેના કાયદાકીય સંબંધો સામાન્ય રીતે સમાપ્ત થાય છે અને દત્તક લેનારા પરિવાર સાથે સંતાનના સંબંધો સ્થાપિત થાય છે.

જોકે, આ જોગવાઈમાં મિલકત અને લગ્ન સંબંધિત કેટલાક અપવાદો પણ છે. આમ, કાયદા મુજબ દત્તક લીધેલા બાળકને પણ દત્તક માતા-પિતાના જૈવિક સંતાનની જેમ કાયદેસર સંતાનનો દરજ્જો મળે છે.

આ કાયદાકીય જોગવાઈને ધ્યાનમાં રાખીને કોર્ટે જણાવ્યું કે સરકારી દસ્તાવેજોમાં બાળકને અલગથી ‘દત્તક લીધેલું’ દર્શાવવાની જરૂર નથી.

કાનૂની વારસદાર પ્રમાણપત્ર શું હોય છે અને તેનો ઉપયોગ ક્યાં થાય છે?

કાનૂની વારસદાર પ્રમાણપત્ર (Legal Heirship Certificate) એક સરકારી દસ્તાવેજ છે, જેમાં મૃત્યુ પામેલી વ્યક્તિના કાનૂની વારસદારોની વિગતો નોંધવામાં આવે છે.

આ પ્રમાણપત્રનો ઉપયોગ અનેક સરકારી અને વહીવટી પ્રક્રિયાઓમાં થઈ શકે છે.

  • મૃતકના પેન્શન સંબંધિત દાવાઓ માટે.

  • સરકારી વિભાગોમાં વારસદારની ઓળખ માટે.

  • કેટલીક મિલકત સંબંધિત પ્રક્રિયાઓમાં.

  • અન્ય વહીવટી અને નાણાકીય કામગીરીમાં.

જોકે, આ પ્રમાણપત્ર પોતે મિલકતની માલિકીનો અંતિમ નિર્ણય કરતું નથી અને દરેક કિસ્સામાં વારસાગત હકનો એકમાત્ર પુરાવો પણ નથી.

દત્તક બાળકોની ઓળખ અંગે ચુકાદો કેમ મહત્વનો છે?

કેરળ હાઈકોર્ટના આ નિર્દેશથી દત્તક લીધેલા બાળકોની ઓળખ અને સામાજિક સ્વીકૃતિ અંગે મહત્વપૂર્ણ સંદેશ આપવામાં આવ્યો છે. દત્તક લીધા બાદ બાળકને કાયદેસર રીતે પરિવારના સંતાન તરીકે સ્વીકારવામાં આવે છે, ત્યારે સરકારી દસ્તાવેજોમાં પણ તેની સાથે અલગ ઓળખ જોડવાની જરૂર ન હોવી જોઈએ.

આ ચુકાદો દત્તક બાળકોને અન્ય બાળકોની જેમ સમાન ઓળખ અને સન્માન આપવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહ્યો છે.