દેશમાં UPI પેમેન્ટને લઈને મહત્વની જાહેરાત સામે આવી છે. 15 ઓક્ટોબર 2026થી ₹2,000થી વધુના કેટલાક Person-to-Merchant એટલે કે P2M UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર 0.4% Merchant Discount Rate એટલે કે MDR લાગુ થશે. જોકે આ ચાર્જ સીધો ગ્રાહકો પાસેથી વસૂલવામાં નહીં આવે. સરકાર અને NPCIના જણાવ્યા મુજબ MDR વેપારી તરફથી ચૂકવવાનો ચાર્જ છે અને તેને ગ્રાહક પર નાખવાની મંજૂરી નથી.
સરકારનું કહેવું છે કે MDR કોઈ ટેક્સ, સેસ કે સરચાર્જ નથી. આ રકમ સરકારી તિજોરીમાં જવાની નથી, પરંતુ UPI સાથે જોડાયેલા પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમના વિવિધ ભાગીદારો વચ્ચે વહેંચાશે. ઉપલબ્ધ માહિતી મુજબ MDRની રકમમાંથી 40% ગ્રાહકની બેંક, 30% પેમેન્ટ ગેટવે, 20% UPI એપ અને 10% પ્રાયોજક બેંકને ફાળવવામાં આવશે.
નવા નિયમો માત્ર ચોક્કસ મર્ચન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન માટે લાગુ પડશે. P2P એટલે કે એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિને કરવામાં આવતી UPI ચુકવણી પર કોઈ MDR નહીં હોય. તેવી જ રીતે ₹2,000 સુધીના મર્ચન્ટ પેમેન્ટ પર પણ MDR નહીં લાગે. સરકારના જણાવ્યા પ્રમાણે નાના વેપારીઓ માટેની ઝીરો-MDR વ્યવસ્થા ચાલુ રહેશે અને લગભગ 96% P2M ટ્રાન્ઝેક્શન નવા ચાર્જથી અસરમુક્ત રહેશે.
નાના વેપારીઓ માટે ખાસ રાહત રાખવામાં આવી છે. જે વેપારીને UPI મારફતે મહિને કુલ ₹1 લાખ સુધીની આવક મળે છે, તેના પર MDR લાગુ નહીં થાય. જો કોઈ વેપારી સતત ત્રણ મહિના સુધી ₹1 લાખથી વધુનું UPI કલેક્શન કરે છે, તો તેને મોટા મર્ચન્ટની કેટેગરીમાં મૂકવામાં આવી શકે છે.
મોટા મર્ચન્ટ માટે ₹2,000થી વધુની દરેક પાત્ર P2M ચુકવણી પર 0.4% MDR લાગશે. ₹75,000 કે તેથી વધુના ટ્રાન્ઝેક્શન પર આ ચાર્જ મહત્તમ ₹300 સુધી મર્યાદિત રહેશે. એટલે કે ₹1 લાખની ચુકવણી પર 0.4% પ્રમાણે ₹400 બનતા હોવા છતાં વેપારી પાસેથી મહત્તમ ₹300 MDR લેવામાં આવશે. તેના પર લાગુ GST અલગથી રહેશે.
અહીં એક મહત્વની બાબત એ છે કે ₹2,000ની મર્યાદા દિવસના કુલ વેચાણ માટે નથી, પરંતુ દરેક અલગ ટ્રાન્ઝેક્શન માટે છે. એટલે કે ₹2,000 અથવા તેનાથી ઓછી રકમના વ્યક્તિગત પેમેન્ટ પર MDR નહીં લાગે.
કેટલાક જરૂરી ક્ષેત્રો માટે અલગ દર નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. રેલવે, પેટ્રોલ-ફ્યુઅલ, ટેલિકોમ, ઇન્શ્યોરન્સ, બિલ પેમેન્ટ અને શિક્ષણ જેવી કેટલીક કેટેગરીમાં ₹2,000થી વધુના પેમેન્ટ પર 0.4%ના બદલે ફ્લેટ ₹5 MDR લાગશે.
બીજી તરફ, વેપારી સંગઠનોએ આ નિર્ણયનો વિરોધ શરૂ કર્યો છે. 2 ઓક્ટોબર, ગાંધી જયંતીના દિવસે ‘No UPI Day’ મનાવવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. વેપારી સંગઠનોના જણાવ્યા મુજબ આ દિવસે અનેક દુકાનો અને વેપારી સંસ્થાઓ UPI પેમેન્ટ સ્વીકારશે નહીં. QR કોડ, સ્કેનર, સાઉન્ડ બોક્સ અને અન્ય ડિજિટલ પેમેન્ટ ડિવાઇસને કાળા કપડાથી ઢાંકીને વિરોધ નોંધાવવાની યોજના છે.
મહારાષ્ટ્ર ચેમ્બર ઑફ કોમર્સ, ઇન્ડસ્ટ્રી એન્ડ એગ્રીકલ્ચર એટલે કે MACCIAના અધ્યક્ષ રવીન્દ્ર મંગવેએ જણાવ્યું છે કે આ વિરોધ માત્ર મહારાષ્ટ્ર પૂરતો સીમિત નહીં રહે. તેમના જણાવ્યા મુજબ MACCIA સાથે જોડાયેલા આશરે 500 સંગઠનો ઉપરાંત દેશના અન્ય વેપારી સંગઠનો પણ ‘No UPI Day’માં જોડાવા માટે તૈયાર છે.
વેપારી સંગઠનોનું કહેવું છે કે રિટેલર્સ અને ડિસ્ટ્રિબ્યુટર્સ ઘણી વખત ઓછા માર્જિન પર કામ કરે છે. તેમના મતે ડિજિટલ પેમેન્ટ પર વધારાનો ખર્ચ વેપારીઓના નફા પર અસર કરી શકે છે. તેઓ સરકાર પાસે 15 ઓક્ટોબરથી લાગુ થનારા MDRના નિર્ણય પર પુનર્વિચાર કરવાની માંગ કરી રહ્યા છે.
વેપારીઓનો તર્ક છે કે UPIથી રોકડનો ઉપયોગ ઘટ્યો છે અને ડિજિટલ પેમેન્ટને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે. તેથી વેપારીઓ પર વધારાનો ખર્ચ મૂકવાને બદલે ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમને વધુ સરળ બનાવવી જોઈએ. માંગ સ્વીકારવામાં નહીં આવે તો આંદોલન વધુ ઉગ્ર બનાવવાની ચેતવણી પણ કેટલાક સંગઠનોએ આપી છે.
સરકાર અને NPCI તરફથી બીજી તરફ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે MDR ગ્રાહકો માટે UPI ચાર્જ નથી. આ ફી પેમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમમાં જ રહેવાની છે અને UPIની કામગીરી, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તથા તેના વિસ્તરણને ટેકો આપવા માટે તેનો ઉપયોગ થવાનો છે.
સમગ્ર મામલે સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે સામાન્ય ગ્રાહક જ્યારે ₹2,000થી વધુનું પાત્ર મર્ચન્ટ પેમેન્ટ UPIથી કરશે ત્યારે તેને અલગથી MDR ચૂકવવાનો રહેશે નહીં. ચાર્જનો ભાર પાત્ર વેપારી પર રહેશે. જોકે 2 ઓક્ટોબરના ‘No UPI Day’ને કારણે કેટલાક વેપારીઓ તે દિવસે UPI સ્વીકારવાનું ટાળી શકે છે, તેથી ખરીદી કરતા ગ્રાહકો માટે વૈકલ્પિક પેમેન્ટ વ્યવસ્થા રાખવી ઉપયોગી બની શકે છે.
MDR એટલે શું?
MDR એટલે Merchant Discount Rate. કોઈ વેપારી ડિજિટલ પેમેન્ટ સ્વીકારવા માટે પેમેન્ટ સિસ્ટમ, બેંક અને સંબંધિત સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સનો ઉપયોગ કરે છે, ત્યારે તેના બદલામાં લેવાતી ફીને MDR કહેવામાં આવે છે. આ ફી પેમેન્ટ પ્રોસેસિંગ અને ડિજિટલ પેમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના ખર્ચ સાથે જોડાયેલી હોય છે. નવા UPI નિયમોમાં પણ આ ચાર્જ ગ્રાહકને નહીં પરંતુ પાત્ર વેપારીને લાગુ કરવાનો નિયમ છે.