પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવને લઈને નહીં, પરંતુ વિદેશમાં તેલ વેચતી રિફાઇનરી કંપનીઓ માટે સરકારે મોટો નિર્ણય લીધો છે.
કેન્દ્ર સરકારે દેશની બહાર નિકાસ થતા પેટ્રોલ, ડીઝલ અને જેટ ફ્યુઅલ એટલે કે હવાઈ ઈંધણ પર લાગતા વિન્ડફોલ ટેક્સમાં ઘટાડો કર્યો છે. નવા દર 16 સપ્ટેમ્બર 2026થી લાગુ થઈ ગયા છે.
નાણા મંત્રાલયના જણાવ્યા પ્રમાણે ડીઝલ પરની નિકાસ ડ્યુટી ₹25થી ઘટાડીને ₹20 પ્રતિ લિટર, હવાઈ ઈંધણ પરની ડ્યુટી ₹19થી ઘટાડીને ₹15 પ્રતિ લિટર, જ્યારે પેટ્રોલ પરની ડ્યુટી ₹1.5થી ઘટાડીને માત્ર 50 પૈસા પ્રતિ લિટર કરવામાં આવી છે.
એટલે કે ડીઝલ પર ₹5, જેટ ફ્યુઅલ પર ₹4 અને પેટ્રોલ પર ₹1 પ્રતિ લિટર નિકાસ ડ્યુટી ઘટી છે.
સરકાર દર 15 દિવસે વિન્ડફોલ ટેક્સની સમીક્ષા કરે છે. આ પહેલાં 1 સપ્ટેમ્બરે ટેક્સમાં વધારો કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે વૈશ્વિક ક્રૂડ માર્કેટમાં કિંમતો સામાન્ય થવાને કારણે હવે આ વધારો પાછો ખેંચવામાં આવ્યો છે.
અહીં એક વાત ખાસ સમજવી જરૂરી છે—આ ઘટાડાની સીધી અસર સામાન્ય ગ્રાહકોના પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પર નહીં પડે. દેશમાં વેચાતા પેટ્રોલ અને ડીઝલ પર લાગતી એક્સાઈઝ ડ્યુટીના દરમાં કોઈ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો નથી. એટલે સ્થાનિક બજારમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ આ નિર્ણયના કારણે સીધા સસ્તા નહીં થાય.
આ નિર્ણયનો સીધો લાભ વિદેશમાં પેટ્રોલિયમ પ્રોડક્ટ્સની નિકાસ કરતી રિફાઇનરી કંપનીઓને મળશે. વિન્ડફોલ ટેક્સ ઘટવાથી રિલાયન્સ અને નાયરા એનર્જી જેવી ખાનગી તેમજ સરકારી ઓઇલ કંપનીઓના નિકાસ માર્જિન પરનો દબાણ ઘટી શકે છે.
હવે વાત કરીએ કે વિન્ડફોલ ટેક્સ છે શું?
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો, જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિઓને કારણે કોઈ કંપનીને અચાનક અસાધારણ નફો થવા લાગે, ત્યારે સરકાર તે વધારાના નફા પર વિશેષ ટેક્સ લગાવે છે. તેને વિન્ડફોલ ટેક્સ કહેવાય છે.
ઓઇલ સેક્ટરમાં જ્યારે વૈશ્વિક ક્રૂડના ભાવ અથવા રિફાઇનિંગ માર્જિનમાં મોટો વધારો થાય, ત્યારે કંપનીઓને વિદેશમાં પેટ્રોલિયમ પ્રોડક્ટ્સ વેચવાથી વધારે નફો મળી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં દેશની અંદર ઇંધણની ઉપલબ્ધતા જળવાઈ રહે અને અસાધારણ નફા પર સરકારને હિસ્સો મળે તે હેતુથી આ પ્રકારનો ટેક્સ લાગુ કરવામાં આવે છે.
ભારતમાં વિન્ડફોલ ટેક્સ 1 જુલાઈ 2022થી શરૂ થયો હતો અને 2 ડિસેમ્બર 2024ના રોજ સમાપ્ત કરવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ પશ્ચિમ એશિયાના વધતા સંઘર્ષ અને વૈશ્વિક અસ્થિરતા વચ્ચે સ્થાનિક બજારમાં ઇંધણની અછત ન સર્જાય તે હેતુથી સરકારે 27 માર્ચ 2026થી ફરી નિકાસ ડ્યુટી લાગુ કરી હતી.
હવે વૈશ્વિક ક્રૂડ માર્કેટની સ્થિતિ સામાન્ય થતાં 16 સપ્ટેમ્બરથી આ નિકાસ ડ્યુટીમાં ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે.
ધ્યાનમાં રાખો—વિન્ડફોલ ટેક્સમાં ઘટાડો એટલે પેટ્રોલ-ડીઝલ સસ્તું થવું નહીં, પરંતુ તેલની નિકાસ કરતી કંપનીઓ માટે ટેક્સનો બોજ ઓછો થવો છે.