ભારતીય સંગીત જગતનું નામ લતા મંગેશકર વિના અધૂરું છે. પોતાની સુરીલી અને વિશિષ્ટ અવાજની ઓળખથી અનેક દાયકાઓ સુધી શ્રોતાઓના દિલ પર રાજ કરનાર લતા મંગેશકરની આજે 97મી જન્મજયંતી છે. 28 સપ્ટેમ્બર, 1929ના રોજ ઈન્દોરમાં જન્મેલા લતા મંગેશકરે બાળપણથી જ સંગીતની તાલીમ લેવાનું શરૂ કર્યું હતું.
તેમની જન્મજયંતી નિમિત્તે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ સોશિયલ મીડિયા પર તેમને યાદ કરીને શ્રદ્ધાંજલિ અર્પણ કરી છે. તેમણે લતા દીદીના ભારતીય સંગીત અને દેશ પ્રત્યેના યોગદાનને યાદ કર્યું હતું.
પરંતુ લતા મંગેશકરની સફળતાની પાછળની કહાની એટલી સરળ નહોતી. પરિવારની જવાબદારી, આર્થિક સંઘર્ષ, શરૂઆતના રિજેકશન અને અનેક મુશ્કેલીઓ પાર કરીને તેમણે ભારતીય સિનેમામાં પોતાનું અદ્વિતીય સ્થાન બનાવ્યું.
5 વર્ષની ઉંમરે શરૂ થયું સંગીતનું શિક્ષણ
લતા મંગેશકરે માત્ર પાંચ વર્ષની ઉંમરથી સંગીત શીખવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેમના પિતા દીનાનાથ મંગેશકર પાસેથી તેમને સંગીતની શરૂઆતની તાલીમ મળી હતી.
માત્ર નવ વર્ષની ઉંમરથી તેઓ પિતાની નાટક કંપનીમાં તેમની સાથે કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેવા લાગ્યાં હતાં. બાળપણથી જ સંગીત તેમના જીવનનો અભિન્ન હિસ્સો બની ગયું હતું.
1940-41ની આસપાસ તેઓ પોતાના પિતા સાથે ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયોના આમંત્રણ પર રેકોર્ડિંગ માટે દિલ્હી પણ ગયાં હતાં.
13 વર્ષની ઉંમરે પરિવારની જવાબદારી આવી
24 એપ્રિલ, 1942ના રોજ દીનાનાથ મંગેશકરના નિધન બાદ પરિવારની જવાબદારી નાની ઉંમરની લતા મંગેશકરના ખભા પર આવી પડી હતી.
આર્થિક મુશ્કેલીઓના કારણે તેમને ફિલ્મોમાં કામ કરવું પડ્યું. તેમના પિતાના મિત્ર માસ્ટર વિનાયકે તેમને મરાઠી ફિલ્મ **‘મંગલા ગૌર’**માં કામ કરવાની તક આપી.
આ ફિલ્મમાં તેમણે નાનકડી ભૂમિકા ભજવવાની સાથે ‘નટલી ચૈત્રાચી નવલાઈ’ ગીત પણ ગાયું હતું. આ ગીત માટે તેમને માત્ર 25 રૂપિયા મહેનતાણું મળ્યું હતું, જ્યારે ફિલ્મમાં અભિનય માટે તેમને કુલ 300 રૂપિયા મળ્યા હતા.
પોતાની આત્મકથામાં લતા મંગેશકરે પણ જણાવ્યું હતું કે 13 વર્ષની ઉંમરે પરિવારની જવાબદારી આવી જતા ફિલ્મોમાં કામ કરવું તેમની મજબૂરી બની ગયું હતું.
એક સમય એવો પણ આવ્યો જ્યારે ઘર ખાલી કરવાની નોબત આવી
પિતાના અવસાન બાદ પરિવાર કોલ્હાપુર ગયો હતો. માસ્ટર વિનાયકે રહેવા માટે મકાન આપ્યું હતું, પરંતુ 1947માં તેમના અવસાન બાદ લતા મંગેશકર અને તેમના પરિવાર સામે ફરી મુશ્કેલી ઊભી થઈ.
ઘર ખાલી કરવા માટે દબાણ થવા લાગ્યું. આ દરમિયાન એક કૅમેરામૅને તેમને સંગીતકાર હરિશ્ચંદ્ર બાલી સાથે મુલાકાત કરાવી. લતાનું ગીત સાંભળ્યા બાદ તેમને પૈસા મળ્યા અને તે રકમથી તેમણે ઘરનું ભાડું ચૂકવી શક્યાં.
કાકાની ટીકા બાદ મળ્યું મોટું પ્રોત્સાહન
એક વખત 14 વર્ષની ઉંમરે લતા મુંબઈમાં કાર્યક્રમ માટે ગયાં હતાં. ત્યાં તેઓ પોતાના કાકાના ઘરે રોકાયા હતા. લતાને રિયાઝ કરતા જોઈને કાકાએ તેમની ગાયકી અંગે નકારાત્મક ટિપ્પણી કરી હતી.
આ વાતથી લતા ખૂબ દુઃખી થયાં હતાં. પરંતુ બીજા જ દિવસે તેમના કાર્યક્રમમાં અભિનેત્રી લલિતા પવાર હાજર હતાં. લતાની ગાયકીથી પ્રભાવિત થઈ તેમણે ખુશીથી લતાને સોનાની બુટ્ટીઓ ભેટમાં આપી હતી.
આવા પ્રસંગોએ લતાના આત્મવિશ્વાસને આગળ વધારવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી.
‘અવાજ પાતળો છે’ કહીને રિજેક્ટ કરાયા
લતા મંગેશકરની કારકિર્દીની શરૂઆતમાં તેમને અનેક પડકારોનો સામનો કરવો પડ્યો. સંગીતકાર ગુલામ હૈદરને તેમની પ્રતિભા પર વિશ્વાસ હતો અને તેમણે લતાને ફિલ્મ જગતના નિર્માતાઓ સાથે મળાવી હતી.
એક સમયે નિર્માતા શશધર મુખર્જીએ લતાને એ કહીને રિજેક્ટ કર્યા હતા કે તેમનો અવાજ ખૂબ પાતળો છે.
પરંતુ ગુલામ હૈદરે ત્યારે લતાની પ્રતિભા પર વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો અને ભવિષ્યમાં નિર્માતા-દિગ્દર્શકો તેમની પાસે ગીત ગવડાવવા માટે આવશે તેવી વાત કહી હતી.
આગળ જઈને લતાને ફિલ્મ **‘મજબૂર’**માં મોટો બ્રેક મળ્યો અને ત્યાર બાદ તેમની કારકિર્દીએ ઝડપ પકડી.
‘એ મેરે વતન કે લોગોં’એ સૌને ભાવુક કરી દીધા
લતા મંગેશકરની કારકિર્દીના સૌથી યાદગાર પ્રસંગોમાં 1963માં ગાયેલું દેશભક્તિ ગીત ‘એ મેરે વતન કે લોગોં’ પણ સામેલ છે.
ચીન સાથેના યુદ્ધ બાદ કવિ પ્રદીપે આ ગીત લખ્યું હતું. 26 જાન્યુઆરી, 1963ના કાર્યક્રમમાં લતા મંગેશકરે આ ગીત રજૂ કર્યું હતું. કાર્યક્રમમાં તત્કાલીન વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુ પણ હાજર હતા.
ગીત સાંભળીને નેહરુ ભાવુક થઈ ગયા હતા. આ પ્રસંગ લતા મંગેશકરની કારકિર્દીની યાદગાર ઘટનાઓમાં ગણાય છે.
લતા અને રફી વચ્ચે ચાર વર્ષ સુધી નહોતું ગાયું એક પણ ગીત
લતા મંગેશકર અને મોહમ્મદ રફી ભારતીય સંગીતની સૌથી લોકપ્રિય ગાયકી જોડીઓમાંની એક રહી છે. જોકે એક સમય એવો પણ આવ્યો હતો જ્યારે બંને વચ્ચે વ્યાવસાયિક મતભેદને કારણે લગભગ ચાર વર્ષ સુધી સાથે ગીત ગાયું નહોતું.
ગીતોની રોયલ્ટીના મુદ્દે બંનેની અલગ-અલગ માન્યતાઓ હતી. લતા મંગેશકર ગાયકોને ગીતોની રોયલ્ટી મળવી જોઈએ તે મુદ્દે આગ્રહ રાખતાં હતાં.
પછી 1967માં ફિલ્મ **‘જ્વેલ થીફ’**ના ગીત ‘દિલ પુકારેઆ આ રે’ દરમિયાન બંને ફરી સાથે આવ્યા અને લાંબો મતભેદ સમાપ્ત થયો.
કિશોર કુમાર સાથેની પહેલી મુલાકાત પણ રસપ્રદ
લતા મંગેશકર અને કિશોર કુમારની જોડીએ પણ અનેક યાદગાર ગીતો આપ્યાં. પરંતુ બંનેની પહેલી મુલાકાતનો કિસ્સો ખૂબ જ રસપ્રદ છે.
લતા એક વખત લોકલ ટ્રેનમાં મુસાફરી કરી રહ્યાં હતાં ત્યારે એક વ્યક્તિ તેમનો પીછો કરતો હોવાનું તેમને લાગ્યું. સ્ટુડિયો સુધી તે વ્યક્તિ પાછળ આવતાં લતાએ સંગીતકાર ખેમચંદ પ્રકાશને તેની ફરિયાદ કરી.
ત્યારે ખબર પડી કે એ વ્યક્તિ બીજું કોઈ નહીં પરંતુ કિશોર કુમાર હતા.
પછી બંનેએ અનેક સુપરહિટ ગીતોમાં સાથે અવાજ આપ્યો.
‘પ્યાર કિયા તો ડરના ક્યા’ માટે બાથરૂમમાં રેકોર્ડિંગ
ફિલ્મ **‘મુગલ-એ-આઝમ’**નું ગીત ‘પ્યાર કિયા તો ડરના ક્યા’ લતા મંગેશકરની કારકિર્દીના સૌથી યાદગાર ગીતોમાંનું એક છે.
કહેવાય છે કે સંગીતકાર નૌશાદને ગીતમાં ખાસ પ્રકારની ગુંજ જોઈતી હતી. સ્ટુડિયોની વ્યવસ્થાથી સંતોષ ન થતાં લતાનો અવાજ બાથરૂમ જેવી જગ્યાની એકોસ્ટિક ગુંજ સાથે રેકોર્ડ કરવામાં આવ્યો હતો.
આ ગીતની ભવ્યતા અને રેકોર્ડિંગ સાથે જોડાયેલી આ વાત આજે પણ સંગીતપ્રેમીઓમાં ચર્ચાય છે.
દિલીપ કુમાર સાથેનું રેકોર્ડિંગ પણ યાદગાર
1957ની ફિલ્મ **‘મુસાફિર’**માં લતા મંગેશકર અને દિલીપ કુમારે સાથે ગીત ગાયું હતું. કહેવાય છે કે સ્ટુડિયોમાં લતા જેવી દિગ્ગજ ગાયિકા સાથે ગાવાના દબાણને કારણે દિલીપ કુમાર શરૂઆતમાં નર્વસ થઈ ગયા હતા.
આ ઘટનાને લઈને સંગીત જગતમાં વિવિધ કિસ્સાઓ પ્રચલિત રહ્યા છે. લતા અને દિલીપ કુમાર વચ્ચે પછી લાંબા સમય સુધી મતભેદ પણ રહ્યા હતા.
‘સત્યમ શિવમ સુંદરમ’ પણ યાદગાર અધ્યાય
1978માં આવેલી ફિલ્મ **‘સત્યમ શિવમ સુંદરમ’**નું ટાઇટલ ગીત પણ લતા મંગેશકરની યાદગાર રચનાઓમાં સામેલ છે.
કહેવાય છે કે રાજ કપૂર સાથે મતભેદ બાદ લતા આ ગીત ગાવા તૈયાર નહોતાં. જોકે ગીતકાર પંડિત નરેન્દ્ર શર્માની સમજાવટ બાદ તેમણે સ્ટુડિયો પહોંચીને ગીત રેકોર્ડ કર્યું હતું.
આ ગીત લાંબું હોવા છતાં લતાએ તેને ખૂબ ઓછા ટેકમાં પૂર્ણ કર્યું હોવાનો ઉલ્લેખ તેમની બહેન મીના મંગેશકર-ખડીકરના પુસ્તકમાં મળે છે.
સંગીતની દુનિયામાં અમર નામ
લતા મંગેશકરની સફર માત્ર સફળતાની કહાની નથી, પરંતુ સંઘર્ષમાંથી ઊભી થયેલી એક એવી ઓળખની કહાની છે જેણે ભારતીય સંગીતને વિશ્વસ્તરે અલગ સ્થાન અપાવ્યું.
25 રૂપિયાની પહેલી ગીતની ફીથી શરૂઆત કરનાર લતા મંગેશકરે આગળ જઈને હજારો ગીતોને પોતાનો અવાજ આપ્યો. હિન્દી ઉપરાંત અનેક ભારતીય ભાષાઓમાં તેમણે ગીતો ગાયાં અને અનેક પેઢીઓના શ્રોતાઓ સાથે તેમનો અવાજ જોડાયો.
તેમની જન્મજયંતી પર આજે દેશભરના સંગીતપ્રેમીઓ તેમને યાદ કરી રહ્યા છે. લતા મંગેશકરનું સંગીત અને તેમનો અવાજ ભારતીય સંગીતના ઇતિહાસમાં હંમેશાં યાદગાર રહેશે.