તહેવારો એટલે ખુશી, ઉત્સાહ અને પરિવાર સાથે સમય વિતાવવાની તક. પરંતુ દરેક વ્યક્તિ માટે તહેવારો ખુશીઓ લઈને જ આવે તે જરૂરી નથી. કેટલાક લોકો માટે દિવાળી, દશેરા કે અન્ય તહેવારો જૂની કડવી યાદો અને માનસિક તણાવનું કારણ બની શકે છે. ખાસ કરીને બાળપણમાં ઘરમાં થતા ઝઘડા, હિંસા, દારૂના કારણે ઊભી થતી અશાંતિ અને પરિવારના અપમાન જેવી પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરનાર વ્યક્તિઓમાં વર્ષો પછી પણ તહેવારો દરમિયાન બેચેની જોવા મળી શકે છે.
બાળપણના અનુભવો વ્યક્તિના માનસિક વિકાસ અને લાગણીઓ પર ઊંડી અસર કરે છે. બાળપણમાં ઘરનું વાતાવરણ અસુરક્ષિત હોય, માતા-પિતાની વચ્ચે વારંવાર ઝઘડા થતા હોય અથવા બાળક સતત ભય અને તણાવ વચ્ચે મોટું થયું હોય, તો તેની અસર પુખ્ત વયે પણ જોવા મળી શકે છે.
આવા લોકો આર્થિક રીતે આત્મનિર્ભર બની જાય, પરિવારથી દૂર રહેવા લાગે અને પોતાના જીવનમાં આગળ વધી જાય, તેમ છતાં અમુક ખાસ દિવસો અથવા પરિસ્થિતિઓ જૂની યાદોને ફરી જીવંત કરી શકે છે.
તહેવારો દરમિયાન જૂની યાદો કેમ તાજી થાય છે?
બાળપણમાં જો દિવાળી કે દશેરા જેવા તહેવારો દરમિયાન ઘરમાં ઝઘડા, દારૂનું સેવન, બૂમાબૂમ અથવા પારિવારિક તણાવનું વાતાવરણ રહેતું હોય, તો મગજ આ દિવસોને ખુશી સાથે નહીં પરંતુ ભય અને અસુરક્ષા સાથે જોડવા લાગે છે.
વર્ષો પછી જ્યારે ફરી તહેવારો નજીક આવે છે, ત્યારે ઘરની મુલાકાત, પરિવાર સાથે રહેવાની કલ્પના, રજાઓની તૈયારી અથવા જૂની પરિસ્થિતિઓની યાદ માનસિક બેચેની વધારી શકે છે.
આ સ્થિતિમાં વ્યક્તિને ઊંઘ ન આવવી, વારંવાર જૂની ઘટનાઓ યાદ આવવી, ઘરે જવાનું ટાળવું, ચીડિયાપણું અને હૃદયના ધબકારા વધી જવા જેવા અનુભવો થઈ શકે છે.
બાળપણના ટ્રોમાની અસર પુખ્ત વયે પણ જોવા મળે છે
માનસિક સ્વાસ્થ્યના ક્ષેત્રમાં બાળપણના આવા નકારાત્મક અનુભવોને Adverse Childhood Experiences (ACEs) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમાં ઘરેલું હિંસા, માતા-પિતાના ઝઘડા, પરિવારના સભ્યનું વ્યસન, ભાવનાત્મક ઉપેક્ષા અને અસુરક્ષિત પારિવારિક વાતાવરણ જેવી પરિસ્થિતિઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ અનુભવોની અસર દરેક વ્યક્તિ પર એકસરખી થતી નથી. જોકે, કેટલાક લોકોમાં લાંબા સમય સુધી ચિંતા, અસુરક્ષાની ભાવના, સંબંધોમાં મુશ્કેલી, ઊંઘની સમસ્યા અને તણાવ સામે વધુ સંવેદનશીલતા જોવા મળી શકે છે.
કેટલાક કિસ્સાઓમાં આ લક્ષણો પોસ્ટ-ટ્રોમેટિક સ્ટ્રેસ ડિસઓર્ડર (PTSD) અથવા અન્ય ટ્રોમા સંબંધિત માનસિક સમસ્યાઓ સાથે જોડાયેલા હોઈ શકે છે. જોકે, માત્ર બેચેની કે જૂની યાદોના આધારે PTSDનું નિદાન કરી શકાતું નથી. તેના માટે નિષ્ણાત દ્વારા યોગ્ય મૂલ્યાંકન જરૂરી છે.
PTSDનાં મુખ્ય લક્ષણો કયા છે?
PTSD એક એવી માનસિક સ્વાસ્થ્ય સંબંધિત સ્થિતિ છે, જેમાં કોઈ આઘાતજનક ઘટના પછી વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી તેની માનસિક અસર અનુભવતી રહે છે.
તેના કેટલાક મુખ્ય લક્ષણો આ પ્રમાણે છે:
વારંવાર જૂની યાદો આવવી: ભૂતકાળની પીડાદાયક ઘટનાઓ અનિચ્છાએ યાદ આવવી અથવા તેનાં ખરાબ સપનાં આવવાં.
પરિસ્થિતિઓથી દૂર રહેવું: જૂની ઘટનાઓ યાદ અપાવતા સ્થળો, લોકો અથવા પ્રસંગોથી બચવાનો પ્રયાસ કરવો.
સતત સતર્ક રહેવું: જાણે ગમે ત્યારે કંઈક ખરાબ થવાનું હોય તેવી લાગણી થવી.
ઊંઘમાં ખલેલ: વારંવાર ઊંઘ તૂટી જવી, ખરાબ સપનાં આવવાં અથવા ઊંઘવામાં મુશ્કેલી થવી.
નકારાત્મક લાગણીઓ: ગુસ્સો, અપરાધભાવ, શરમ, ઉદાસી અથવા એકલતાનો અનુભવ થવો.
માનસિક તણાવ ઓછો કરવા માટે અપનાવો આ ઉપાયો
1. પોતાની લાગણીઓને સ્વીકારો
બાળપણની ઘટનાઓ યાદ આવવાથી બેચેની થાય તો પોતાની જાતને નબળી ન સમજો. જૂના અનુભવોની અસર થવી સ્વાભાવિક છે. પોતાની લાગણીઓને દબાવવાને બદલે તેને સમજવાનો પ્રયાસ કરો.
2. ભૂતકાળ અને વર્તમાન વચ્ચેનો તફાવત સમજો
બાળપણમાં વ્યક્તિ પાસે પરિસ્થિતિ બદલવાના વિકલ્પો મર્યાદિત હોય છે. પરંતુ પુખ્ત વયે વ્યક્તિ પોતાના નિર્ણયો જાતે લઈ શકે છે. આજે તમારી પાસે ક્યાં રહેવું, કોને મળવું અને કેટલો સમય પરિવાર સાથે વિતાવવો તે નક્કી કરવાની સ્વતંત્રતા છે.
3. તહેવારો પોતાની અનુકૂળતા પ્રમાણે ઉજવો
દરેક તહેવાર પરિવાર સાથે જ ઉજવવો જરૂરી નથી. મિત્રો સાથે સમય વિતાવવો, પોતાની પસંદગીનું ભોજન બનાવવું, ફરવા જવું અથવા શાંતિથી સમય પસાર કરવો પણ તહેવાર ઉજવવાની યોગ્ય રીત છે.
4. ઊંઘ અને દિનચર્યાનું ધ્યાન રાખો
નિયમિત સમયે સૂવું અને જાગવું, કસરત કરવી, ધ્યાન ધરવું અને ઊંઘ પહેલાં મોબાઇલનો ઉપયોગ ઓછો કરવો માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે મદદરૂપ થઈ શકે છે.
5. ગ્રાઉન્ડિંગ ટેકનિકનો ઉપયોગ કરો
અચાનક ગભરાટ અનુભવાય ત્યારે 5-4-3-2-1 ગ્રાઉન્ડિંગ ટેકનિક અપનાવી શકાય છે. તેમાં આસપાસની પાંચ દેખાતી વસ્તુઓ, ચાર સ્પર્શી શકાય તેવી વસ્તુઓ, ત્રણ સાંભળી શકાય તેવા અવાજો, બે ગંધ અને એક સ્વાદ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે. આ ટેકનિક વ્યક્તિને વર્તમાન ક્ષણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે.
6. જરૂર પડે ત્યારે નિષ્ણાતની મદદ લો
જો જૂની યાદો વારંવાર પરેશાન કરતી હોય, ઊંઘ બગડતી હોય અથવા રોજિંદા જીવન અને સંબંધો પર અસર થતી હોય તો ક્લિનિકલ સાઇકોલોજિસ્ટ અથવા મનોચિકિત્સકની સલાહ લેવી જોઈએ.
CBT અને ટ્રોમા આધારિત થેરાપીથી મળી શકે છે મદદ
કૉગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી (CBT) વ્યક્તિને પોતાના વિચારો, લાગણીઓ અને વર્તન વચ્ચેનો સંબંધ સમજવામાં મદદ કરે છે. તેના દ્વારા નકારાત્મક વિચારોને ઓળખવા અને તેમને વધુ સંતુલિત રીતે જોવાની ક્ષમતા વિકસાવી શકાય છે.
PTSDનાં નિદાન થયેલા કેટલાક દર્દીઓ માટે ટ્રોમા-ફોકસ્ડ CBT અને EMDR જેવી સારવાર પદ્ધતિઓ પણ અસરકારક સાબિત થઈ શકે છે. કઈ સારવાર યોગ્ય રહેશે તે વ્યક્તિની સ્થિતિ અને નિષ્ણાતના મૂલ્યાંકન પર આધાર રાખે છે.
તહેવારો ખુશી માટે છે, માનસિક દબાણ માટે નહીં
બાળપણના ખરાબ અનુભવો વ્યક્તિના સમગ્ર જીવનની ઓળખ બની જવા જરૂરી નથી. ભૂતકાળમાં બનેલી ઘટનાઓને કારણે આજે પણ તહેવારો દરમિયાન ડર કે બેચેની અનુભવાતી હોય તો તેને અવગણવાને બદલે યોગ્ય રીતે સમજવી જરૂરી છે.
વ્યક્તિએ પોતાની માનસિક શાંતિ અને સુરક્ષાને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. પરિવાર સાથે તહેવાર ઉજવવો કે નહીં, કેટલો સમય સાથે રહેવું અને પોતાની ખુશી માટે શું કરવું તે નક્કી કરવાનો અધિકાર દરેક વ્યક્તિને છે.
યોગ્ય સહયોગ, થેરાપી અને પોતાની લાગણીઓને સમજવાની પ્રક્રિયા દ્વારા જૂના અનુભવોની અસર ઘટાડી શકાય છે અને તહેવારો સાથે નવી, સકારાત્મક યાદો બનાવી શકાય છે.