દેશની પ્રથમ ડિજિટલ વસતી ગણતરીની તૈયારીઓ શરૂ, 10થી 24 જાન્યુઆરી સુધી લોકો જાતે ઓનલાઈન માહિતી ભરી શકશે; સમગ્ર પ્રક્રિયા માટે કેન્દ્ર સરકારે રૂ.11,718 કરોડનું બજેટ મંજૂર કર્યું
ભારતમાં આગામી વસતી ગણતરીને લઈને મહત્ત્વપૂર્ણ જાહેરાત કરવામાં આવી છે. વર્ષ 2027માં યોજાનારી વસતી ગણતરીનો બીજો તબક્કો 25 જાન્યુઆરીથી શરૂ થશે અને 28 ફેબ્રુઆરી 2027 સુધી ચાલશે. આ વખતે વસતી ગણતરી દરમિયાન લોકોને કુલ 40 પ્રશ્નો પૂછવામાં આવશે. આ ગણતરીની સૌથી મોટી વિશેષતા એ છે કે લગભગ 95 વર્ષ બાદ દેશમાં ફરી એકવાર જાતિ આધારિત ગણતરી કરવામાં આવશે. વર્ષ 1931 પછી પહેલીવાર વસતી ગણતરીમાં જાતિની માહિતીનો સમાવેશ કરવામાં આવશે.
આ વખતે દેશની વસતી ગણતરી ડિજિટલ પદ્ધતિથી કરવામાં આવશે. એટલે કે ભારતની આ પ્રથમ ડિજિટલ વસતી ગણતરી હશે. નાગરિકોને પોતાની માહિતી ઓનલાઈન પોર્ટલ પર જાતે જ ભરવાની સુવિધા પણ આપવામાં આવશે.
10 જાન્યુઆરીથી જાતે ઓનલાઈન ફોર્મ ભરી શકાશે
સરકારની અધિસૂચના અનુસાર, 10 જાન્યુઆરીથી 24 જાન્યુઆરી 2027 સુધી નાગરિકો વસતી ગણતરી માટેની માહિતી ઓનલાઈન પોર્ટલ પર જાતે ભરી શકશે. ત્યારબાદ ગણતરીકર્તાઓ ઘરે-ઘરે જઈને માહિતીની ચકાસણી અને જરૂરી વિગતો એકત્રિત કરશે.
આ વસતી ગણતરી માટે સંદર્ભ તારીખ 1 માર્ચ 2027ની રાત્રે 12 વાગ્યાની રહેશે. એટલે કે 1 માર્ચ 2027ના રોજ 00:00 વાગ્યે દેશમાં જે સ્થિતિ હશે તેને આધારે વસતી ગણતરીના આંકડા તૈયાર કરવામાં આવશે.
5 રાજ્યોમાં હાલ વસતી ગણતરી નહીં થાય
આગામી વસતી ગણતરીના બીજા તબક્કામાં કેટલાક રાજ્યો અને વિસ્તારોને હાલ પૂરતા બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે. મણિપુર, ગોવા, ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ અને ઉત્તરાખંડમાં નિર્ધારિત સમયગાળા દરમિયાન વસતી ગણતરી કરવામાં આવશે નહીં.
આ પૈકી ગોવા, ઉત્તર પ્રદેશ, પંજાબ અને ઉત્તરાખંડમાં 2027ની શરૂઆતમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાવાની સંભાવનાને ધ્યાનમાં રાખીને આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે. ચૂંટણીની કામગીરીને કારણે સરકારી કર્મચારીઓની ઉપલબ્ધતા અને વહીવટી વ્યવસ્થાને ધ્યાનમાં રાખીને આ રાજ્યોમાં વસતી ગણતરી બાદમાં કરવામાં આવશે.
બીજી તરફ, મણિપુરમાં જાતીય હિંસા અને રાષ્ટ્રપતિ શાસનને કારણે પ્રવર્તમાન પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ત્યાં વસતી ગણતરી આગામી આદેશ સુધી મુલતવી રાખવામાં આવી છે.
બરફવાળા વિસ્તારોમાં વસતી ગણતરી બાદમાં થશે
હિમવર્ષા અને મુશ્કેલ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ ધરાવતા કેટલાક વિસ્તારોમાં પણ જાન્યુઆરી-ફેબ્રુઆરી દરમિયાન વસતી ગણતરી કરવામાં આવશે નહીં.
તેમાં લદ્દાખના સમગ્ર કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ ઉપરાંત હિમાચલ પ્રદેશના લાહૌલ-સ્પીતી અને કિન્નૌરના ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે. જમ્મુ-કાશ્મીરના બરફથી પ્રભાવિત વિસ્તારોમાં પણ વસતી ગણતરી પાછળથી કરવામાં આવશે.
શિયાળામાં ભારે હિમવર્ષાને કારણે અહીંના રસ્તાઓ બંધ થઈ જાય છે અને ઘણા વિસ્તારોનો સંપર્ક તૂટી જાય છે. તેથી આ વિસ્તારોમાં સપ્ટેમ્બર-ઑક્ટોબર 2027 દરમિયાન વસતી ગણતરી કરવાની યોજના છે. આવા વિસ્તારોને નોન-સિંક્રોનસ અથવા સ્નો બાઉન્ડ વિસ્તારો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ત્રણ તબક્કામાં પૂર્ણ થશે વસતી ગણતરીની પ્રક્રિયા
આગામી વસતી ગણતરી માટે ગૃહ મંત્રાલય હેઠળ ભારતના રજિસ્ટ્રાર જનરલ દ્વારા સેન્સસ એક્ટ, 1948ની કલમ 3 હેઠળ આદેશ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે.
આ સમગ્ર પ્રક્રિયા ત્રણ તબક્કામાં પૂર્ણ કરવામાં આવશે.
સ્વ-ગણતરી (Self Enumeration): નાગરિકો 10થી 24 જાન્યુઆરી દરમિયાન સરકારી પોર્ટલ પર પોતાની અને પરિવારની વિગતો જાતે ભરી શકશે.
ઘર-ઘર જઈને માહિતી એકત્રિત કરવી: ગણતરીકર્તાઓ ઘરે આવીને જરૂરી વિગતો મેળવશે અને ઓનલાઈન ભરવામાં આવેલી માહિતીની ચકાસણી કરશે.
રિવિઝન રાઉન્ડ: કોઈ પરિવાર કે વ્યક્તિ ગણતરીમાં રહી ન જાય તે માટે પાંચ દિવસનો રિવિઝન રાઉન્ડ યોજવામાં આવશે.
આ વખતે આશરે 30 લાખ ગણતરીકર્તાઓ અને સુપરવાઇઝરો ટેબલેટ તથા મોબાઇલ એપ્લિકેશનની મદદથી માહિતી એકત્રિત કરશે.
95 વર્ષ બાદ ફરી થશે જાતિની ગણતરી
આગામી વસતી ગણતરીની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ બાબત જાતિ આધારિત ગણતરી છે. વર્ષ 1931 બાદ પહેલીવાર દેશમાં વસતી ગણતરી દરમિયાન જાતિની માહિતી એકત્રિત કરવામાં આવશે.
આ નિર્ણયને કારણે આગામી વસતી ગણતરીના આંકડાઓ પર દેશભરની નજર રહેશે. જાતિ આધારિત આંકડાઓથી દેશમાં વિવિધ સામાજિક વર્ગોની વસ્તી અને તેમની સ્થિતિ અંગે માહિતી ઉપલબ્ધ થઈ શકશે. આ માહિતી ભવિષ્યની સરકારી નીતિઓ અને યોજનાઓના આયોજનમાં ઉપયોગી બની શકે છે.
વસતી ગણતરી માટે રૂ.11,718 કરોડનું બજેટ મંજૂર
કેન્દ્ર સરકારે વસતી ગણતરી 2027 માટે રૂ.11,718.24 કરોડના બજેટને મંજૂરી આપી છે. સમગ્ર દેશમાં વસતી ગણતરીનું સંકલન કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા કરવામાં આવશે, જ્યારે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની સરકારો તેના અમલીકરણમાં સહયોગ આપશે.
ડિજિટલ ટેક્નોલોજી, મોબાઇલ એપ્લિકેશન અને ઓનલાઈન સ્વ-ગણતરીની સુવિધાથી આ વખતે માહિતી એકત્રિત કરવાની પ્રક્રિયા વધુ સરળ અને વ્યવસ્થિત બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો છે.
આમ, વર્ષ 2027ની વસતી ગણતરી માત્ર દેશની કુલ વસ્તી જાણવા પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ ડિજિટલ પ્રક્રિયા અને લગભગ એક સદી બાદ થનારી જાતિ ગણતરીને કારણે પણ ઐતિહાસિક મહત્ત્વ ધરાવશે.