ભારતીય ન્યાયતંત્રમાં મહિલાઓના સમાન અધિકારોને વધુ મજબૂત બનાવતા સુપ્રીમ કોર્ટે મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે અનુકંપાના આધારે નિમણૂક (Compassionate Appointment) માટે ‘પરિવાર’ની વ્યાખ્યામાંથી પરિણીત પુત્રીઓને બહાર રાખવી ગેરબંધારણીય છે. જસ્ટિસ પી.એસ. નરસિમ્હા અને જસ્ટિસ આલોક આરાધેની ખંડપીઠે અલ્લાહાબાદ હાઈકોર્ટના અગાઉના કેટલાક ચુકાદાઓને રદ કરતાં આ મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય આપ્યો છે.
આ મામલો ‘કુલસુમ નિશા વિરુદ્ધ ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર’ કેસ સાથે સંબંધિત છે. કુલસુમ નિશાએ પોતાની માતાના અવસાન બાદ તેમની જગ્યાએ સસ્તા અનાજની દુકાનના લાયસન્સ માટે અરજી કરી હતી. જોકે, 2019ના સરકારી આદેશ મુજબ પરિણીત પુત્રીઓને ‘પરિવાર’ની વ્યાખ્યામાં સમાવિષ્ટ ન માનવામાં આવતી હોવાથી તેમની અરજી નકારી કાઢવામાં આવી હતી.
સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં જણાવ્યું કે કોઈ મહિલાનો વૈવાહિક દરજ્જો તેને કલ્યાણકારી યોજનાઓ કે અનુકંપાના લાભોથી વંચિત રાખવાનું કાયદેસર કારણ બની શકતો નથી. કોર્ટે બોમ્બે હાઈકોર્ટના ‘રંજના મુરલીધર’ કેસના ચુકાદાનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે પરિણીત પુત્રીઓને માત્ર લગ્નના આધારે લાભોથી દૂર રાખવું સમાનતાના સિદ્ધાંતો વિરુદ્ધ છે.
કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું કે પરિણીત પુત્રીઓને અનુકંપા નિમણૂકથી વંચિત રાખવાની જોગવાઈ ભારતીય બંધારણની કલમ 14 (સમાનતાનો અધિકાર) અને કલમ 15 (ભેદભાવ સામે રક્ષણ)નું સીધું ઉલ્લંઘન કરે છે. તેથી આવી જોગવાઈઓ બંધારણીય રીતે ટકી શકતી નથી.
કેસની સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે નોંધ્યું કે કુલસુમ નિશા લગ્ન બાદ પણ પોતાની માતા સાથે રહેતી હતી અને દુકાનના સંચાલનમાં મદદ કરતી હતી. માતાના નિધન બાદ તેણે પોતાની વિકલાંગ બહેનની જવાબદારી પણ સંભાળી હતી. આવી સ્થિતિમાં માત્ર પરિણીત હોવાના આધારે તેની અરજી ફગાવવી અન્યાયપૂર્ણ અને બંધારણ વિરુદ્ધ હોવાનું કોર્ટે જણાવ્યું.
સુપ્રીમ કોર્ટે અગાઉના નકારાત્મક નિર્ણયોને રદ કરીને સંબંધિત અધિકારીઓને ચાર અઠવાડિયાની અંદર કુલસુમ નિશાને લાયસન્સ ફાળવવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ ચુકાદો માત્ર એક વ્યક્તિને ન્યાય અપાવતો નિર્ણય નથી, પરંતુ દેશભરમાં પરિણીત દીકરીઓના સમાન અધિકારોને માન્યતા આપતો અને ભવિષ્યમાં આવા કેસો માટે મહત્વપૂર્ણ દાખલો બનનાર ઐતિહાસિક નિર્ણય માનવામાં આવી રહ્યો છે.