ફળો અને શાકભાજીમાં છુપાયેલું છે સ્વાસ્થ્યનું રહસ્ય! જાણો શું છે ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ અને શરીર માટે કેમ છે જરૂરી?

ફળો અને શાકભાજીમાં છુપાયેલું છે સ્વાસ્થ્યનું રહસ્ય! જાણો શું છે ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ અને શરીર માટે કેમ છે જરૂરી?

આપણે દરરોજ ખાવામાં લેતા ફળો અને શાકભાજી માત્ર વિટામિન અને મિનરલ્સનો જ ખજાનો નથી, પરંતુ તેમાં હજારો એવા કુદરતી સંયોજનો પણ રહેલા છે, જે શરીરને સ્વસ્થ રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આ સંયોજનોને 'ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ' અથવા 'ફાઇટોકેમિકલ્સ' કહેવામાં આવે છે.

ટામેટાંનો લાફળો અને શાકભાજીમાં છુપાયેલું છે સ્વાસ્થ્યનું રહસ્ય! જાણો શું છે ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ અને શરીર માટે કેમ છે જરૂરી?

લ રંગ, ગાજરનો નારંગી રંગ અને જામુનનો જાંબલી રંગ પણ આ જ કુદરતી સંયોજનોને કારણે જોવા મળે છે. છોડને જીવાતો, ફૂગ, ચેપ અને સૂર્યપ્રકાશથી બચાવવામાં મદદ કરતા આ તત્ત્વો માનવ શરીર માટે પણ અનેક રીતે ફાયદાકારક સાબિત થઈ શકે છે.

શું છે ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ?

ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ છોડમાંથી મળતા કુદરતી રાસાયણિક સંયોજનો છે. આ તત્ત્વો છોડના રક્ષણ, વૃદ્ધિ અને રંગ માટે જવાબદાર હોય છે. જ્યારે આપણે ફળો, શાકભાજી, કઠોળ, આખા અનાજ અને સૂકા મેવા ખાઈએ છીએ, ત્યારે આ સંયોજનો આપણા શરીરમાં પહોંચે છે.

માનવ શરીર પોતે ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ બનાવી શકતું નથી. તેથી તેને રોજિંદા આહારમાંથી મેળવવા જરૂરી છે.

શરીર માટે કેમ છે ફાયદાકારક?

ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ શરીરમાં એન્ટીઑક્સિડન્ટ તરીકે કામ કરવામાં મદદ કરે છે. તે કોષોને ઑક્સિડેટિવ નુકસાનથી બચાવવા, સોજાને નિયંત્રિત રાખવા અને રોગપ્રતિકારક શક્તિની સામાન્ય કામગીરીને ટેકો આપવા માટે ઉપયોગી છે.

આ ઉપરાંત કેટલાક ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ હૃદય, આંખો અને રક્તવાહિનીઓના સ્વાસ્થ્ય માટે પણ ફાયદાકારક બની શકે છે.

ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સના મુખ્ય પ્રકાર અને તેમના સ્ત્રોત

ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સના હજારો પ્રકાર છે. તેમાંના કેટલાક મુખ્ય પ્રકાર અને તેમના ખાદ્ય સ્ત્રોત નીચે મુજબ છે.

  • કેરોટિનોઇડ્સ: ગાજર, ટામેટાં, કોળું અને પાલકમાં જોવા મળે છે. આંખો અને કોષોના સ્વાસ્થ્ય માટે ઉપયોગી છે.

  • ફ્લેવોનોઇડ્સ: સફરજન, ડુંગળી, ચા અને બેરીઝમાં જોવા મળે છે. તેમાં એન્ટીઑક્સિડન્ટ ગુણધર્મો હોય છે.

  • એન્થોસાયનિન: જામુન, દ્રાક્ષ, બ્લૂબેરી અને જાંબલી કોબીમાં જોવા મળે છે.

  • ગ્લૂકોસિનોલેટ્સ: બ્રોકોલી, ફૂલકોબી અને કોબી જેવા શાકભાજીમાં હોય છે.

  • આઇસોફ્લેવોન્સ: સોયાબીન અને તેમાંથી બનતી ખાદ્ય વસ્તુઓમાં જોવા મળે છે. તે હોર્મોનલ સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલી સંભવિત અસરો માટે જાણીતા છે.

  • ઓર્ગેનોસલ્ફર કમ્પાઉન્ડ્સ: લસણ અને ડુંગળીમાં જોવા મળે છે.

  • ફાઇટોસ્ટેરોલ્સ: વનસ્પતિ તેલ, સૂકા મેવા અને બીજમાં મળી આવે છે.

  • પોલિફેનોલ્સ: ચા, કોફી, ફળો, શાકભાજી અને કોકોમાં જોવા મળે છે.

શું ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ હૃદય અને વજન માટે ફાયદાકારક છે?

કેટલાક ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ કોલેસ્ટ્રોલનું સ્તર અને રક્તવાહિનીઓના સ્વાસ્થ્યને જાળવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. ખાસ કરીને ફાઇટોસ્ટેરોલ્સ આંતરડામાં કોલેસ્ટ્રોલના શોષણને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે, જેના કારણે ખરાબ કોલેસ્ટ્રોલ એટલે કે LDLનું પ્રમાણ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.

વજન નિયંત્રણમાં પણ ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સથી ભરપૂર ખોરાક ઉપયોગી છે. ફળો, શાકભાજી અને આખા અનાજમાં ફાઇબરનું પ્રમાણ વધારે હોવાથી પેટ લાંબા સમય સુધી ભરેલું રહે છે અને ભૂખ નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળે છે.

મહિલાઓના હોર્મોનલ સ્વાસ્થ્યમાં પણ ઉપયોગી?

સોયાબીનમાં રહેલા આઇસોફ્લેવોન્સ અને અળસીમાં રહેલા લિગ્નન્સ ફાઇટોએસ્ટ્રોજેન્સ તરીકે ઓળખાય છે. આ સંયોજનો શરીરમાં એસ્ટ્રોજન હોર્મોન જેવી હળવી અસર કરી શકે છે.

કેટલીક મહિલાઓમાં મેનોપોઝ દરમિયાન થતા હોટ ફ્લેશિઝ જેવા લક્ષણોમાં તે થોડી રાહત આપી શકે છે. જોકે, તેની અસર દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોઈ શકે છે.

ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ અને ફાઇબર એક જ છે?

ના, બંને અલગ-અલગ છે. ફાઇબર વનસ્પતિનો એવો ભાગ છે, જેને શરીર સંપૂર્ણ રીતે પચાવી શકતું નથી. જ્યારે ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ છોડમાં જોવા મળતા કુદરતી રાસાયણિક સંયોજનો છે.

ઉદાહરણ તરીકે, સફરજનની છાલ અને ગર બંનેમાં ફાઇબર હોય છે, જ્યારે તેમાં ક્વેરસેટિન જેવા ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ પણ મળી આવે છે.

રોજિંદા આહારમાં કેવી રીતે સામેલ કરશો?

ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ મેળવવા માટે મોંઘા ખાદ્ય પદાર્થો કે સપ્લિમેન્ટ્સની જરૂર નથી. સામાન્ય ભારતીય ભોજનમાં થોડા ફેરફાર કરીને પણ તેને મેળવી શકાય છે.

  • સવારનો નાસ્તો: મોસમી ફળો અને અંકુરિત કઠોળ.

  • બપોરનું ભોજન: લીલા શાકભાજી, દાળ અને સલાડ.

  • સાંજનો નાસ્તો: સૂકા મેવા, શેકેલા ચણા અથવા મોસમી ફળો.

  • રાત્રિનું ભોજન: વિવિધ રંગનાં શાકભાજી અને આખા અનાજ.

ખાસ ધ્યાન રાખો કે દરરોજ એક જ પ્રકારનાં ફળો અને શાકભાજી ખાવાને બદલે અલગ-અલગ રંગો અને પ્રકારના ખાદ્ય પદાર્થોનો સમાવેશ કરો. તેનાથી વિવિધ પ્રકારના ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ મળી શકે છે.

ફ્રોઝન અને ડબ્બાબંધ શાકભાજી પણ ફાયદાકારક છે?

હા, ફ્રોઝન અને ડબ્બાબંધ ફળો-શાકભાજીમાં પણ ઘણા પોષક તત્ત્વો જળવાઈ રહે છે. જોકે, પ્રક્રિયા દરમિયાન કેટલાક પોષક તત્ત્વોમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. ખરીદી કરતી વખતે વધારાનું મીઠું, ખાંડ અને સોસ ઉમેરવામાં આવ્યા ન હોય તેવા વિકલ્પો પસંદ કરવા જોઈએ.

વધુ પડતા ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ નુકસાનકારક બની શકે?

સામાન્ય રીતે ફળો, શાકભાજી અને અન્ય કુદરતી ખાદ્ય સ્ત્રોતોમાંથી ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ મેળવવા સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે. પરંતુ તેના સપ્લિમેન્ટ્સનું વધુ પડતું સેવન નુકસાનકારક બની શકે છે. કેટલાક સપ્લિમેન્ટ્સ દવાઓ સાથે પ્રતિક્રિયા કરી શકે છે અથવા લિવર અને પાચન સંબંધિત સમસ્યાઓ ઊભી કરી શકે છે.

તેથી ડૉક્ટરની સલાહ વિના આવા સપ્લિમેન્ટ્સ લેવાનું ટાળવું જોઈએ.

નિષ્કર્ષ: સ્વસ્થ જીવનશૈલી માટે માત્ર પેટ ભરાય એટલું ખાવું પૂરતું નથી, પરંતુ ભોજનમાં પોષક તત્ત્વોની વિવિધતા હોવી પણ જરૂરી છે. દરરોજ અલગ-અલગ રંગનાં ફળો, શાકભાજી, કઠોળ અને આખા અનાજનો સમાવેશ કરવાથી શરીરને વિવિધ ફાઇટોન્યુટ્રિએન્ટ્સ મળી શકે છે.