નવરાત્રિ દરમિયાન ઘણા લોકો નવ દિવસ ઉપવાસ રાખે છે. કેટલાક લોકો ધાર્મિક આસ્થા સાથે વ્રત કરે છે, તો કેટલાક લોકો એવું માને છે કે નવ દિવસ ઓછું ખાવાથી તેમનું વજન પણ ઘટશે. જોકે, ઘણી વખત ઉપવાસ પૂરો થયા પછી વજન ઘટવાને બદલે વધી ગયેલું જોવા મળે છે. તેની પાછળનું મુખ્ય કારણ ઉપવાસ નહીં, પરંતુ આ સમયગાળા દરમિયાન ખાવા-પીવાની બદલાયેલી આદતો હોઈ શકે છે.
સાબુદાણા, બટાકા, કૂટ્ટુ, શિંગોડા, મગફળી અને વ્રત માટેના ખાસ નાસ્તાને ઘણા લોકો સામાન્ય ભોજન કરતાં હળવા અથવા વધુ આરોગ્યપ્રદ માને છે. પરિણામે તેઓ આ ખાદ્ય પદાર્થોનું સેવન જરૂર કરતાં વધારે કરી લે છે. બીજી તરફ, કેટલાક લોકો આખો દિવસ ભૂખ્યા રહીને સાંજે એકસાથે વધુ ભોજન કરે છે. આવી આદતોને કારણે શરીરમાં જરૂરીયાત કરતાં વધુ કેલરી પહોંચી શકે છે.
શું નવ દિવસ ઉપવાસ રાખવાથી વજન ઘટે છે?
માત્ર ઉપવાસ રાખવાથી વજન ઘટે તેની કોઈ ખાતરી નથી. વજનમાં ઘટાડો મુખ્યત્વે શરીર દ્વારા ખર્ચાતી ઊર્જા અને ખોરાકમાંથી મળતી કેલરી વચ્ચેના સંતુલન પર આધારિત છે.
જો વ્યક્તિ દિવસ દરમિયાન ઓછી કેલરી લેતી હોય, તો વજન ઘટી શકે છે. જોકે, ઉપવાસ દરમિયાન વધુ તેલ, ઘી, ખાંડ અને કેલરીવાળા નાસ્તાનું સેવન કરવામાં આવે તો વજનમાં ઘટાડો થવાને બદલે વધારો પણ થઈ શકે છે.
ઉપવાસના શરૂઆતના દિવસોમાં વજન ઓછું દેખાય તો તેનું કારણ શરીરમાં સંગ્રહિત ગ્લાઇકોજન અને તેની સાથે રહેલા પાણીમાં થતો ઘટાડો પણ હોઈ શકે છે. તેથી શરૂઆતમાં દેખાતો ઘટાડો હંમેશાં શરીરની ચરબી ઘટવાનો સંકેત નથી.
વ્રત દરમિયાન વજન વધવાનું મુખ્ય કારણ શું છે?
ઉપવાસ દરમિયાન કેટલીક ખાદ્ય વસ્તુઓને માત્ર વ્રતમાં ખવાય છે એટલા માટે આરોગ્યપ્રદ માની લેવાની ભૂલ થાય છે. સાબુદાણાની ખીચડી, તળેલા બટાકા, મગફળી, ઘીમાં બનેલી વાનગીઓ અને પેકેટબંધ નાસ્તામાં કેલરીનું પ્રમાણ નોંધપાત્ર હોઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત, વ્રતની થાળીમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ અને ચરબીનું પ્રમાણ વધારે તથા પ્રોટીન અને ફાઇબરનું પ્રમાણ ઓછું હોય તો લાંબા સમય સુધી પેટ ભરેલું રહેવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. પરિણામે વારંવાર ભૂખ લાગે છે અને વ્યક્તિ દિવસ દરમિયાન વધુ નાસ્તો કરવા લાગે છે.
ઉપવાસ દરમિયાન વારંવાર ભૂખ કેમ લાગે છે?
ભોજન વચ્ચે લાંબો સમયગાળો રહેતો હોય, પૂરતું પાણી ન પીવામાં આવતું હોય અથવા ઊંઘ ઓછી થતી હોય તો ભૂખ અને ખાવાની ઇચ્છામાં વધારો થઈ શકે છે. રોજિંદા ભોજનનો સમય બદલાવાથી પણ ભૂખના સંકેતો પર અસર પડી શકે છે.
ઘણા લોકો તરસને ભૂખ સમજી લે છે. તેથી દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી પીવું જરૂરી છે. જોકે, વારંવાર ભૂખ લાગવાનું કારણ દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોઈ શકે છે.
વ્રતની થાળીમાં પ્રોટીન અને ફાઇબર કેમ જરૂરી છે?
પ્રોટીન અને ફાઇબરથી ભરપૂર ખોરાક પેટ ભરેલું રાખવામાં મદદ કરી શકે છે. જો વ્રત દરમિયાન માત્ર બટાકા, સાબુદાણા અને તળેલા નાસ્તા પર આધાર રાખવામાં આવે, તો ભોજનમાં પોષક તત્ત્વોનું સંતુલન જાળવવું મુશ્કેલ બની શકે છે.
વ્રતના નિયમો અનુસાર દહીં, દૂધ, પનીર, યોગ્ય માત્રામાં બદામ-મગફળી, ફળો અને મંજૂર અન્ય પૌષ્ટિક ખાદ્ય પદાર્થોનો સમાવેશ કરી શકાય છે. વ્યક્તિએ પોતાની ધાર્મિક પરંપરા અને ખાદ્ય મર્યાદાઓને ધ્યાનમાં રાખીને ભોજન પસંદ કરવું જોઈએ.
શું વ્રતમાં બટાકા ખાવાથી વજન વધે છે?
બટાકા ખાવાથી જ વજન વધે એવું નથી. બટાકામાં કાર્બોહાઇડ્રેટ અને પોટેશિયમ હોય છે. બાફેલા અથવા ઓછા તેલમાં બનાવેલા બટાકા યોગ્ય માત્રામાં ખાઈ શકાય છે.
પરંતુ બટાકાની ચિપ્સ, તળેલી ટિક્કી, ફ્રાઇ અને વધુ ઘીમાં બનાવેલી વાનગીઓમાં કેલરીનું પ્રમાણ વધી શકે છે. આ ઉપરાંત, બટાકા સાથે મગફળી, ઘી અને અન્ય કેલરીવાળા પદાર્થોનું વધુ સેવન કરવામાં આવે તો કુલ કેલરીનું પ્રમાણ પણ વધી જાય છે.
આખો દિવસ ભૂખ્યા રહીને રાત્રે પેટ ભરીને ખાવું કેટલું યોગ્ય?
લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા રહ્યા પછી કેટલાક લોકો ઝડપથી અને જરૂર કરતાં વધારે ખાઈ લે છે. આવા સમયે ભોજનની માત્રા પર નિયંત્રણ રાખવું મુશ્કેલ બની શકે છે.
ભોજન ધીમે-ધીમે ખાવું, વચ્ચે વિરામ લેવો અને શરીરની તૃપ્તિના સંકેતો પર ધ્યાન આપવું ઉપયોગી થઈ શકે છે. વ્રત ખોલતી વખતે એકસાથે ભારે ભોજન કરવાને બદલે સંતુલિત માત્રામાં ખાવું વધુ યોગ્ય છે.
ઉપવાસ દરમિયાન થતી આ 10 ભૂલો ટાળો
1. જરૂર કરતાં વધુ સાબુદાણા ખાવા: સાબુદાણામાં કાર્બોહાઇડ્રેટનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. તેની વાનગીઓમાં તેલ, ઘી અને મગફળી ઉમેરવાથી કુલ કેલરી વધી શકે છે.
2. દરેક ભોજનમાં બટાકાનો ઉપયોગ કરવો: બટાકાની વાનગીઓ વારંવાર અને વધુ પ્રમાણમાં ખાવાથી કેલરીનું સેવન વધી શકે છે.
3. તળેલા વ્રતના નાસ્તા વધારે ખાવા: ચિપ્સ, તળેલી ટિક્કી અને નમકીન જેવા નાસ્તામાં તેલ અને કેલરી વધુ હોઈ શકે છે.
4. આખો દિવસ પૂરતું પાણી ન પીવું: પાણીની ઊણપથી થાક અને અસ્વસ્થતા થઈ શકે છે. તરસને ભૂખ સમજી લેવાની શક્યતા પણ રહે છે.
5. લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા રહેવું: આખો દિવસ કંઈ ન ખાઈને સાંજે એકસાથે વધારે ખાવાની આદત કુલ કેલરી વધારી શકે છે.
6. પ્રોટીનના સ્ત્રોતો અવગણવા: વ્રતના નિયમો અનુસાર ઉપલબ્ધ દૂધ, દહીં અથવા પનીર જેવા ખાદ્ય પદાર્થોનો સમાવેશ કરવાથી ભોજનનું સંતુલન જાળવવામાં મદદ મળી શકે છે.
7. શારીરિક પ્રવૃત્તિ સંપૂર્ણપણે બંધ કરવી: તબિયત અનુકૂળ હોય તો હળવું ચાલવું અને રોજિંદી પ્રવૃત્તિ જાળવવી ઉપયોગી છે. નબળાઈ કે ચક્કર આવે તો કસરત ટાળવી.
8. પૂરતી ઊંઘ ન લેવી: ઊંઘની ઊણપ ભૂખ અને ખાવાની આદતોને અસર કરી શકે છે.
9. વ્રત સ્પેશિયલ પેકેટબંધ નાસ્તાને હેલ્ધી માનવો: પેકેટ પર લખેલા દાવા કરતાં ન્યુટ્રિશન લેબલમાં દર્શાવેલી કેલરી, ચરબી, ખાંડ અને મીઠાની માત્રા તપાસવી જરૂરી છે.
10. ચા, જ્યૂસ અને મિલ્કશેકમાં રહેલી કેલરી અવગણવી: ખાંડવાળી ચા, પેકેટબંધ જ્યૂસ અને મીઠાં મિલ્કશેકથી પણ દૈનિક કેલરીનું સેવન વધી શકે છે.
શું વ્રતમાં ફળો મનગમતી માત્રામાં ખાઈ શકાય?
ફળોમાં વિટામિન, મિનરલ્સ, ફાઇબર અને કુદરતી ખાંડ હોય છે. તે સંતુલિત આહારનો સારો ભાગ છે, પરંતુ ફળો પણ જરૂરિયાત કરતાં વધુ પ્રમાણમાં ખાવાથી કુલ કેલરીનું સેવન વધી શકે છે.
આખો દિવસ માત્ર ફળો પર આધાર રાખવો દરેક વ્યક્તિ માટે પોષણની દૃષ્ટિએ પૂરતો વિકલ્પ નથી. ફળોની સાથે વ્રતના નિયમોમાં મંજૂર અન્ય પૌષ્ટિક ખાદ્ય પદાર્થોનો પણ સમાવેશ કરવો જોઈએ.
શું વારંવાર ચા પીવાથી વજન વધી શકે છે?
દિવસમાં ચારથી પાંચ કપ ખાંડવાળી ચા પીવાથી દૂધ અને ખાંડમાંથી મળતી કેલરી ઉમાતી રહે છે. ચા સાથે મગફળી, નમકીન અથવા તળેલા નાસ્તાનું સેવન કરવામાં આવે તો કેલરીનું પ્રમાણ વધુ વધી શકે છે.
તેથી ચાનું પ્રમાણ મર્યાદિત રાખવું અને પૂરતું પાણી પીવું યોગ્ય છે. કેફીનનું વધુ સેવન કેટલાક લોકોની ઊંઘને પણ અસર કરી શકે છે.
વ્રત દરમિયાન વજન નિયંત્રણમાં રાખવા શું કરવું?
ભોજનની માત્રા પર ધ્યાન આપો અને જરૂર કરતાં વધુ ન ખાઓ.
તળેલી વાનગીઓના બદલે બાફેલા અથવા ઓછા તેલમાં બનાવેલા વિકલ્પો પસંદ કરો.
વ્રતના નિયમો અનુસાર પ્રોટીન અને ફાઇબર ધરાવતા ખાદ્ય પદાર્થોનો સમાવેશ કરો.
દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી પીવો.
લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા રહીને એકસાથે ભારે ભોજન કરવાનું ટાળો.
પૂરતી ઊંઘ લો અને તબિયત અનુકૂળ હોય તો હળવી શારીરિક પ્રવૃત્તિ જાળવો.
પેકેટબંધ નાસ્તા અને પીણાંનું સેવન મર્યાદિત રાખો.
નિષ્ણાતોની સલાહ શું છે?
નવરાત્રિ દરમિયાન ઉપવાસ કરતી વખતે વજન ઘટાડવા માટે ભૂખ્યા રહેવું જરૂરી નથી. તેના બદલે ભોજનનું સંતુલન, યોગ્ય માત્રા, પૂરતું હાઇડ્રેશન અને નિયમિત ઊંઘ પર ધ્યાન આપવું વધુ ઉપયોગી છે.
ડાયાબિટીસ, કિડની સંબંધિત સમસ્યાઓ અથવા અન્ય આરોગ્ય સમસ્યાઓ ધરાવતા લોકોએ લાંબો ઉપવાસ કરતાં પહેલાં તબીબી સલાહ લેવી જોઈએ. ઉપવાસ દરમિયાન સતત નબળાઈ, ચક્કર અથવા અન્ય તકલીફ અનુભવાય તો તેને અવગણવી નહીં.
નિષ્કર્ષ: નવરાત્રિના નવ દિવસમાં વજન ઘટશે કે વધશે તેનો આધાર માત્ર ઉપવાસ પર નહીં, પરંતુ આખા દિવસ દરમિયાન લેવાતા ખોરાક, તેની માત્રા અને જીવનશૈલી પર પણ છે. યોગ્ય આયોજન સાથે વ્રત રાખવાથી ધાર્મિક પરંપરાનું પાલન કરવાની સાથે પોષણનું સંતુલન પણ જાળવી શકાય છે.