નવરાત્રિમાં અહીં થાય છે ગુપ્ત પૂજા, કોળાની અપાય છે બલિ… જાણો દંતેશ્વરી મંદિરનું રહસ્ય!

છત્તીસગઢના બસ્તર વિસ્તારમાં આવેલું દંતેશ્વરી માતાનું મંદિર તેની અનોખી પૂજા પરંપરા, આદિવાસી સંસ્કૃતિ અને ઐતિહાસિક માન્યતાઓ માટે જાણીતું છે. અહીં દેવીની છ હાથવાળી મહિષાસુરમર્દિની સ્વરૂપની પ્રતિમા બિરાજમાન છે. મંદિરની સૌથી વિશેષ બાબત એ છે કે અહીં મુખ્ય પૂજાનું કાર્ય પરંપરાગત રીતે બ્રાહ્મણ નહીં, પરંતુ ધાકડ સમાજના જીયા પરિવારના પૂજારીઓ કરે છે. શારદીય નવરાત્રિની પંચમીની રાત્રે મંદિરના કપાટ બંધ કરીને ગુપ્ત પૂજા કરવામાં આવે છે, જેમાં દેવીને કોળાની પ્રતીકાત્મક બલિ અર્પણ કરવામાં આવે છે.

આ મંદિર બસ્તરના રાજપરિવારની કુળદેવીનું મુખ્ય સ્થાન માનવામાં આવે છે. સ્થાનિક ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, અહીં દેવી સતીનો એક દાંત પડ્યો હતો. આ માન્યતાના કારણે દેવીનું નામ દંતેશ્વરી પડ્યું અને સ્થળ દંતેવાડા તરીકે ઓળખાયું. આ સ્થાનને શક્તિપીઠ તરીકે પણ માનવામાં આવે છે.

ધાકડ સમાજના જીયા પરિવાર પાસે પેઢીઓથી પૂજાનો અધિકાર

દંતેશ્વરી મંદિરમાં મુખ્ય પૂજાનો અધિકાર ધાકડ સમાજના જીયા પરિવાર પાસે પેઢીઓથી ચાલતો આવ્યો છે. પરિવારના લોકો પોતાની પરંપરાને ક્ષત્રિય પરંપરા સાથે જોડે છે. સ્થાનિક ધાર્મિક માન્યતા અનુસાર, દેવીની પૂજા માટે ક્ષત્રિય પૂજારીઓની પરંપરા સ્થાપિત કરવામાં આવી હતી.

મંદિરની વ્યવસ્થામાં સ્થાનિક સમાજની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે. અહીં ધાર્મિક સેવાઓ માટે 12 પ્રકારના પરંપરાગત સેવાભાવીઓની વ્યવસ્થા છે, જેને 'બારહ લંકવાર' કહેવામાં આવે છે. તેમાં નાઈક, સમરત, કતયાર, ગાયતા, ભંડારી અને ચાલકી સહિતના પદોનો સમાવેશ થાય છે. દરેક પદ માટે અલગ જવાબદારી નક્કી કરવામાં આવી છે.

ઉદાહરણ તરીકે, ભંડારી દેવીની સામે ચામર ઢોળવાની સેવા કરે છે. જ્યારે કતયાર અને સમરત ફાગણ મડઈ દરમિયાન યોજાતી પરંપરાગત વિધિઓમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આ વ્યવસ્થા બસ્તરના સ્થાનિક સમાજને મંદિરની ધાર્મિક પરંપરાઓ સાથે જોડે છે.

નવરાત્રિની પંચમીની રાત્રે ગુપ્ત પૂજા, કોળાની પ્રતીકાત્મક બલિ

દંતેશ્વરી મંદિરમાં શારદીય નવરાત્રિની પંચમીની રાત્રે વિશેષ ધાર્મિક વિધિ યોજાય છે. આ દરમિયાન મંદિરના કપાટ બંધ કરી દેવામાં આવે છે અને બહારના શ્રદ્ધાળુઓને પ્રવેશ આપવામાં આવતો નથી.

પૂજારી દ્વારા દૂધ, દહીં અને મધથી દેવીનો અભિષેક કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ દેવીને નવાં વસ્ત્રો અને ફૂલોથી શણગારવામાં આવે છે. પૂજાની અંતિમ વિધિમાં કોળાની પ્રતીકાત્મક બલિ આપવામાં આવે છે. આ પરંપરા મંદિરની વિશિષ્ટ ધાર્મિક ઓળખનો એક ભાગ છે.

આ વિધિ દરમિયાન અર્પણ કરવામાં આવતો પ્રસાદ પણ પરંપરા અનુસાર પસંદગીના લોકોને આપવામાં આવે છે.

આપેલી માહિતી અનુસાર, 19 ઑક્ટોબરે મહાનવમીના દિવસે સવારે 8 વાગ્યાથી ચંડીપાઠ, હવન, પૂર્ણાહુતિ, નવ કન્યાઓનું પૂજન અને ભંડારાનું આયોજન છે. આ ધાર્મિક વિધિઓ પૂર્ણ થયા બાદ જ્યોતિ કળશનું વિસર્જન કરવામાં આવશે.

બસ્તર દશેરાની નિશા જાત્રા: વર્ષમાં એક વાર ખૂલે છે ખમેશ્વરી મંદિર

બસ્તર દશેરાની ધાર્મિક પરંપરાઓમાં નિશા જાત્રાનું વિશેષ મહત્વ છે. મહાઅષ્ટમીની રાત્રે જગદલપુરમાં યોજાતી આ વિધિ દરમિયાન પૂજારી અને રાજગુરુ દેવીની ડોલી લઈને ઈતવારી બજાર નજીક આવેલા ખમેશ્વરી મંદિરે પહોંચે છે.

સ્થાનિક માન્યતા અનુસાર, આ મંદિર વર્ષમાં માત્ર આ વિશેષ ધાર્મિક અનુષ્ઠાન માટે ખોલવામાં આવે છે. અહીં ખંડિત પ્રતિમાની પણ પરંપરાગત રીતે પૂજા કરવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતા પ્રમાણે, આ સ્થળે ખમેશ્વરીની સાથે દંતેશ્વરી અને માણિકેશ્વરીનો પણ વાસ છે.

આ પ્રસંગે બાઘનપાલના રાજપુરોહિત પરિવાર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવતો ભોગ માટીના મટકાઓમાં કાવડથી લાવવામાં આવે છે. પૂજા પૂર્ણ થયા બાદ મંદિરની બહાર બકરાંની બલિ આપવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત માછલી અને કોળું પણ દેવીને અર્પણ કરવામાં આવે છે.

1224ના શિલાલેખમાં માણિકેશ્વરીનો ઉલ્લેખ, મંદિરને મળ્યાં હતાં 144 ગામ

દંતેશ્વરી મંદિરનો ઇતિહાસ બસ્તરના છિંદક નાગવંશી રાજાઓ સાથે જોડાયેલો છે. જતનપાલ ગામમાંથી મળેલા ઈસવીસન 1224ના શિલાલેખમાં રાજા નરસિંહ જગદેક ભૂષણના આરાધ્ય દેવી તરીકે માણિકેશ્વરીના નામનો ઉલ્લેખ હોવાનું જણાવવામાં આવે છે. ભૈરમગઢના શિલાલેખમાં પણ આ નામનો ઉલ્લેખ મળે છે. માણિકેશ્વરીને દેવી દંતેશ્વરીના પ્રાચીન સ્વરૂપ સાથે જોડવામાં આવે છે.

મંદિરની મૂળ સંરચના 11મીથી 12મી સદીની હોવાનું માનવામાં આવે છે. ચૌદમી સદીમાં વારંગલથી આવેલા અન્નમદેવે મંદિરનો જીર્ણોદ્ધાર કરાવ્યો હતો. ત્યારબાદ બસ્તરના રાજપરિવારે પણ મંદિરના વિસ્તરણમાં યોગદાન આપ્યું હતું.

બસ્તરના રાજાઓની પરંપરામાં દેવીના દર્શન અને ધાર્મિક પ્રસંગો સાથે મંદિરને ગામો દાનમાં આપવાનો ઉલ્લેખ મળે છે. આ ગામોમાંથી મળતાં સંસાધનોનો ઉપયોગ મંદિરની પૂજા અને વ્યવસ્થાઓ માટે કરવામાં આવતો હતો. ઉપલબ્ધ ઐતિહાસિક માહિતી અનુસાર, 1909 સુધીમાં મંદિરને દાનમાં મળેલાં ગામોની સંખ્યા 144 થઈ હતી.

બસ્તર દશેરાનો અનોખો રથ: જંગલમાં છુપાવવાથી લઈને નવાખાઈની પરંપરા સુધી

બસ્તર દશેરામાં દેવીના રથ સાથે જોડાયેલી પરંપરાઓ પણ વિશેષ આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. અગાઉ દેવી માટે 12 પૈડાંનો રથ બનાવવામાં આવતો હતો. સમય જતાં ચાર પૈડાંનો ફૂલ રથ અને આઠ પૈડાંનો વિજય રથ બનાવવાની પરંપરા પ્રચલિત થઈ.

વિજય રથ પર દેવીનું છત્ર અને તલવાર રાખીને નગર પરિક્રમા કરવામાં આવે છે. આ રથ ખેંચવાનો પરંપરાગત અધિકાર કોડેનાર-કિલેપાલ વિસ્તારના માડિયા આદિવાસીઓ પાસે છે.

નગર પરિક્રમા પૂર્ણ થયા બાદ રાત્રે રથને જગદલપુરથી આશરે ત્રણ કિલોમીટર દૂર કુમહડાકોટના જંગલમાં છુપાવી દેવામાં આવે છે. આ વિધિને 'ભીતર રૈની' કહેવામાં આવે છે.

બીજા દિવસે રાજપરિવાર રથ લેવા જંગલમાં પહોંચે છે. ત્યાં નવા ડાંગર અને ગાયના દૂધમાંથી ખીર તૈયાર કરવામાં આવે છે. સૌપ્રથમ દેવીને ખીરનો ભોગ ધરાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ રાજપરિવાર અને ગ્રામજનો સાથે મળીને ખીર ગ્રહણ કરે છે. આ પરંપરા 'નવાખાઈ' તરીકે ઓળખાય છે.

આ વિધિ બાદ આદિવાસીઓ રથને ફરી જગદલપુર લાવે છે. આ પરંપરાને 'બહાર રૈની' કહેવામાં આવે છે. આપેલી માહિતી અનુસાર, આ વર્ષે ભીતર રૈની અને બહાર રૈનીની વિધિઓ અનુક્રમે 21 અને 22 ઑક્ટોબરે નિર્ધારિત છે.

ધાર્મિક આસ્થા અને આદિવાસી સંસ્કૃતિનો અનોખો સંગમ

દંતેશ્વરી મંદિર માત્ર ધાર્મિક સ્થળ નથી, પરંતુ બસ્તરના ઇતિહાસ, રાજપરંપરા અને સ્થાનિક આદિવાસી સંસ્કૃતિનું પણ મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે. અહીં પેઢીઓથી ચાલી આવતી પૂજારી પરંપરા, ગુપ્ત પૂજા, વિશિષ્ટ ધાર્મિક વિધિઓ અને રથયાત્રા જેવી પરંપરાઓ બસ્તરની આગવી ઓળખ દર્શાવે છે.

દંતેશ્વરી માતાના મંદિર સાથે જોડાયેલી આ માન્યતાઓ અને પરંપરાઓ આજે પણ સ્થાનિક સમાજના ધાર્મિક જીવનમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે.