કાળાં મરીનો ઉપયોગ લગભગ દરેક ભારતીય રસોડામાં થાય છે, પરંતુ તેમાં થતી ભેળસેળ આરોગ્ય માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે. ગાઝિયાબાદમાં ફૂડ સેફ્ટી વિભાગની કાર્યવાહી દરમિયાન આશરે ₹13 લાખથી વધુ કિંમતની નકલી કાળાં મરી જપ્ત કરવામાં આવી હોવાનો અહેવાલ છે. તપાસમાં હલકી ગુણવત્તાવાળા દાણા, મેંદો, ગુંદર અને રિફાઇન્ડ તેલનો ઉપયોગ કરીને નકલી મરી તૈયાર કરવામાં આવતી હોવાની વિગતો સામે આવી. જાણો, ભેળસેળના સંભવિત જોખમો શું છે અને મસાલા ખરીદતી વખતે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
ભારતીય રસોડામાં કાળાં મરીને વિશેષ સ્થાન મળ્યું છે. ગરમ મસાલા, સૂપ, સલાડ અને વિવિધ ઘરગથ્થુ વાનગીઓમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે. તેની તીખી સુગંધ અને સ્વાદને કારણે તે લોકપ્રિય મસાલો છે. પરંતુ જો કાળાં મરીમાં ભેળસેળ કરવામાં આવી હોય, તો ગ્રાહકો માટે અસલી અને નકલી ઉત્પાદન વચ્ચે તફાવત કરવો મુશ્કેલ બની શકે છે.
ગાઝિયાબાદમાં ફૂડ સેફ્ટી વિભાગની દરોડા કાર્યવાહી દરમિયાન આશરે 1,200 કિલો ભેળસેળવાળી કાળાં મરી અને 975 કિલો તૈયાર માલ મળી આવ્યો હોવાની માહિતી સામે આવી હતી. અહેવાલ મુજબ, નકલી મરી બનાવવા માટે હલકી ગુણવત્તાવાળા દાણા સાથે મેંદો, ગુંદર અને રિફાઇન્ડ તેલનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. આવી ઘટનાઓ મસાલાની ગુણવત્તા અને ખાદ્ય સુરક્ષા અંગે સવાલો ઊભા કરે છે.
કાળાં મરીમાં ભેળસેળ શા માટે કરવામાં આવે છે?
કાળાં મરીની કિંમત અને બજારમાં તેની માંગને કારણે વધુ નફો મેળવવાની લાલચમાં ભેળસેળ કરવામાં આવી શકે છે. સસ્તા પદાર્થો ભેળવીને વજન વધારવું અથવા દાણાને વધુ ચમકદાર અને સારી ગુણવત્તાના દેખાડવા માટે કોટિંગ કરવું એ ભેળસેળની સંભવિત રીતોમાં સામેલ છે.
કાળાં મરીમાં પપૈયાનાં સૂકાં બીજ જેવા પદાર્થોની ભેળસેળ પણ થઈ શકે છે, કારણ કે તેમનો આકાર અને રંગ કેટલાક અંશે કાળાં મરી જેવા દેખાઈ શકે છે. જોકે, દરેક શંકાસ્પદ દાણામાં ભેળસેળ છે એવું માત્ર દેખાવના આધારે નક્કી કરી શકાય નહીં.
ભેળસેળવાળાં કાળાં મરી આરોગ્ય માટે કેટલાં જોખમી?
ભેળસેળમાં વપરાયેલા પદાર્થો અને તેમની માત્રાના આધારે આરોગ્ય પર અલગ-અલગ અસરો થઈ શકે છે. દૂષિત અથવા ખાવા માટે અયોગ્ય પદાર્થો ધરાવતા મસાલાથી પેટમાં દુખાવો, ઊલટી, ઝાડા, એલર્જી અથવા અન્ય તકલીફો થવાની શક્યતા રહે છે.
ખાસ કરીને અજાણ્યા પદાર્થો અથવા બિનખાદ્ય સામગ્રીનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવેલા મસાલા આરોગ્ય માટે જોખમી બની શકે છે. તેથી શંકાસ્પદ મસાલાનો ઉપયોગ ટાળવો અને અસામાન્ય લક્ષણો દેખાય તો તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે.
ઘરે અસલી અને નકલી કાળાં મરીની ઓળખ કેવી રીતે કરવી?
ઘરે કેટલીક પ્રાથમિક તપાસથી શંકાસ્પદ દાણા ઓળખવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે, આ રીતો માત્ર પ્રાથમિક સંકેતો આપે છે. મસાલાની શુદ્ધતાની ખાતરી કરવા માટે પ્રયોગશાળામાં તપાસ જરૂરી બની શકે છે.
1. પાણીમાં નાખીને તપાસો
એક ગ્લાસ પાણીમાં થોડાં કાળાં મરીના દાણા નાખીને જુઓ. દાણાનું પાણીમાં તરવું કે તળિયે બેસવું તેની ઘનતા અને અન્ય પરિબળો પર આધાર રાખે છે. માત્ર આ પરીક્ષણના આધારે દાણા અસલી છે કે નકલી, તેનો ચોક્કસ નિર્ણય કરી શકાય નહીં.
2. સુગંધ પર ધ્યાન આપો
કાળાં મરીના દાણાને હળવેથી કૂટતાં તેની વિશિષ્ટ તીખી સુગંધ આવવી જોઈએ. જો સુગંધ ખૂબ જ ઓછી હોય અથવા અસામાન્ય ગંધ આવતી હોય, તો ઉત્પાદનની ગુણવત્તા અંગે શંકા થઈ શકે છે.
3. દાણાની બનાવટ તપાસો
સામાન્ય રીતે કાળાં મરીના દાણા કઠણ અને બહારથી કરચલીવાળી સપાટી ધરાવતા હોય છે. દાણા અસામાન્ય રીતે નરમ, ચપટા અથવા અલગ દેખાય તો સાવચેતી રાખવી. જોકે, કુદરતી દાણામાં પણ કદ અને બનાવટમાં થોડો તફાવત હોઈ શકે છે.
4. રંગ અને કોટિંગ તપાસો
દાણા પર અસામાન્ય ચમક, એકસરખું કૃત્રિમ દેખાતું કોટિંગ અથવા હાથ પર રંગ લાગતો જણાય તો ઉત્પાદનનો ઉપયોગ કરતાં પહેલાં તેની તપાસ કરાવો. માત્ર રંગ પરથી ભેળસેળની ખાતરી થતી નથી.
5. શક્ય હોય તો આખાં મરી ખરીદો
વાટેલા મસાલામાં દાણાની મૂળ બનાવટ દેખાતી ન હોવાથી ભેળસેળ ઓળખવી વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે. વિશ્વસનીય ઉત્પાદક પાસેથી આખાં કાળાં મરી ખરીદીને જરૂર મુજબ ઘરે પીસવાથી દાણાની તપાસ સરળ બને છે. તેમ છતાં, આખાં મરી પણ હંમેશાં ભેળસેળમુક્ત જ હોય તેની ખાતરી નથી.
વાટેલાં કાળાં મરીમાં ભેળસેળ ઓળખવી વધુ મુશ્કેલ
કાળાં મરીને પાવડર સ્વરૂપમાં વેચવામાં આવે ત્યારે દાણાનો આકાર, સપાટી અને અન્ય દૃશ્યમાન લક્ષણો નષ્ટ થઈ જાય છે. તેથી પાવડરમાં અન્ય પદાર્થો ભેળવવામાં આવ્યા હોય તો સામાન્ય ગ્રાહક માટે તેમને ઓળખવું મુશ્કેલ બને છે.
આથી ખરીદી કરતી વખતે વિશ્વસનીય બ્રાન્ડ, યોગ્ય પેકેજિંગ અને ઉત્પાદન પર આપવામાં આવેલી માહિતી પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. માત્ર મસાલાનો રંગ અથવા સુગંધ જોઈને તેની શુદ્ધતા અંગે અંતિમ નિર્ણય લેવો યોગ્ય નથી.
ભારતમાં કાળાં મરીની ખેતી ક્યાં થાય છે?
ભારતમાં કાળાં મરીનું મુખ્ય ઉત્પાદન કેરળમાં થાય છે. આ ઉપરાંત કર્ણાટક અને તમિલનાડુમાં પણ તેની ખેતી કરવામાં આવે છે. દેશના અન્ય કેટલાક વિસ્તારોમાં પણ સ્થાનિક પરિસ્થિતિને અનુરૂપ કાળાં મરીનું ઉત્પાદન થાય છે.
ખેતરમાંથી કાળાં મરી ગ્રાહક સુધી પહોંચવાની પ્રક્રિયામાં અનેક તબક્કાઓ સામેલ હોય છે:
ખેડૂતો વેલોમાંથી પાકેલા દાણા એકત્રિત કરે છે અને તેમને સૂકવે છે.
ત્યારબાદ દાણાની સફાઈ, છટણી અને ગ્રેડિંગ કરવામાં આવે છે.
દાણા સ્થાનિક વેપારીઓ, મંડીઓ અથવા પ્રોસેસિંગ એકમો સુધી પહોંચે છે.
ગુણવત્તાની ચકાસણી અને પેકેજિંગ બાદ માલ ડિસ્ટ્રિબ્યુટર્સ તથા રિટેલર્સ સુધી પહોંચે છે.
અંતે ગ્રાહકો તેને આખા અથવા પાવડર સ્વરૂપમાં ખરીદે છે.
આ સમગ્ર પુરવઠા શૃંખલામાં યોગ્ય ગુણવત્તા નિયંત્રણ જરૂરી છે, જેથી ભેળસેળવાળો અથવા દૂષિત માલ ગ્રાહકો સુધી ન પહોંચે.
ઓર્ગેનિક લખેલું હોય તો મસાલો શુદ્ધ જ હોય?
કોઈ ઉત્પાદન પર ‘ઓર્ગેનિક’ લખેલું હોય એટલે તે દરેક રીતે ભેળસેળમુક્ત હોવાની સંપૂર્ણ ખાતરી મળતી નથી. ખેતી પછીના સંગ્રહ, પ્રોસેસિંગ, પેકેજિંગ અથવા વિતરણ દરમિયાન પણ ગુણવત્તાને અસર થઈ શકે છે.
આથી ઓર્ગેનિક દાવો હોય તો લાગુ પડતા પ્રમાણપત્રો અને તેમની વિશ્વસનીયતા તપાસવી જોઈએ. પેકેટ પરના દાવા કરતાં ઉત્પાદકની વિશ્વસનીયતા અને યોગ્ય ગુણવત્તા નિયંત્રણ વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.
મસાલા ખરીદતી વખતે લેબલ પર આ 5 બાબતો તપાસો
પેકેટમાં મળતા કાળાં મરી કે અન્ય મસાલા ખરીદતી વખતે માત્ર બ્રાન્ડનું નામ જોઈને નિર્ણય ન લો. નીચેની માહિતી તપાસો:
FSSAI લાઇસન્સ નંબર: ઉત્પાદન અથવા પેકેજિંગ સંબંધિત ખાદ્ય સુરક્ષા વિગતો ચકાસવામાં મદદરૂપ થાય છે.
મેન્યુફેક્ચરિંગ અને બેસ્ટ બિફોર તારીખ: ઉત્પાદન કેટલું જૂનું છે અને તેની ભલામણ કરેલી ઉપયોગ અવધિ શું છે તે જાણવા મદદ મળે છે.
બેચ અથવા લોટ નંબર: ઉત્પાદનની ઓળખ અને ફરિયાદની સ્થિતિમાં ટ્રેસેબિલિટી માટે ઉપયોગી છે.
ઉત્પાદક અથવા પેકરનું નામ અને સરનામું: ઉત્પાદન માટે જવાબદાર એકમની વિગતો આપે છે.
ગુણવત્તા અથવા પ્રમાણપત્રના દાવા: લેબલ પર દર્શાવેલા પ્રમાણપત્રની અધિકૃતતા અને લાગુ પડતી વિગતો ચકાસો.
પેકેટ ફાટેલું હોય, સીલ તૂટેલી હોય અથવા ઉત્પાદનની ગંધ અને દેખાવ અસામાન્ય હોય તો તેને ખરીદવાનું ટાળો.
કાળાં મરી સિવાય કયા મસાલામાં ભેળસેળની આશંકા રહે છે?
કાળાં મરી ઉપરાંત હળદર, લાલ મરચું પાવડર, ધાણા પાવડર, જીરું અને ગરમ મસાલા જેવા ઉત્પાદનોમાં પણ ભેળસેળની શક્યતા રહે છે. ખાસ કરીને પાવડર સ્વરૂપના મસાલામાં અન્ય પદાર્થો ભેળવવામાં આવ્યા હોય તો સામાન્ય નજરે ઓળખવું મુશ્કેલ બની શકે છે.
શક્ય હોય ત્યાં સુધી વિશ્વસનીય સ્ત્રોતમાંથી આખા મસાલા ખરીદવા, તેમને યોગ્ય રીતે સંગ્રહિત કરવા અને જરૂર મુજબ ઘરે પીસવા એ ઉપયોગી સાવચેતી છે.
ભૂલથી ભેળસેળવાળાં કાળાં મરી ખાઈ લો તો શું કરવું?
જો શંકાસ્પદ મસાલો ખાધા પછી પેટમાં દુખાવો, ઊલટી, ઝાડા, ગળામાં બળતરા અથવા એલર્જી જેવા લક્ષણો દેખાય, તો તબીબી સલાહ લો. ગંભીર લક્ષણો હોય તો તાત્કાલિક સારવાર મેળવો.
શંકાસ્પદ ઉત્પાદનનું પેકેટ, બિલ અને શક્ય હોય તો નમૂનો સુરક્ષિત રાખો. આ વિગતો ફરિયાદ અથવા તપાસ દરમિયાન ઉપયોગી થઈ શકે છે. પોતાની રીતે ઊલટી કરાવવાનો પ્રયાસ ન કરો.
મસાલામાં ભેળસેળની શંકા હોય તો ક્યાં ફરિયાદ કરવી?
મસાલાની ગુણવત્તા અંગે શંકા હોય તો સંબંધિત રાજ્યના ફૂડ સેફ્ટી વિભાગ અથવા FSSAIની સત્તાવાર ફરિયાદ વ્યવસ્થાનો સંપર્ક કરી શકાય છે. ફરિયાદ કરતી વખતે નીચેની વિગતો તૈયાર રાખો:
ઉત્પાદનનું નામ અને બ્રાન્ડ
ખરીદીનું બિલ અને પેકેટની તસવીરો
બેચ અથવા લોટ નંબર
ભેળસેળની શંકા થવાનું કારણ
શક્ય હોય તો ઉત્પાદનનો નમૂનો
FSSAIના સત્તાવાર માધ્યમો દ્વારા ફરિયાદ નોંધાવતાં પહેલાં હાલની સંપર્ક વિગતો અને ફરિયાદ પ્રક્રિયા ચકાસવી.
નિષ્કર્ષ
કાળાં મરી જેવા રોજિંદા ઉપયોગના મસાલામાં ભેળસેળનો મુદ્દો ગ્રાહકોની ખાદ્ય સુરક્ષા સાથે જોડાયેલો છે. ઘરેલું પરીક્ષણો કેટલીક શંકાસ્પદ બાબતો તરફ ધ્યાન દોરી શકે છે, પરંતુ તે શુદ્ધતાનો અંતિમ પુરાવો નથી. વિશ્વસનીય ઉત્પાદક પાસેથી મસાલા ખરીદવા, પેકેટની વિગતો તપાસવા અને શંકાસ્પદ ઉત્પાદનનો ઉપયોગ ટાળવા જેવી સાવચેતીઓ અપનાવવી સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે.