કોલકાતાનું પ્રસિદ્ધ કાલીઘાટ મંદિર પોતાની અનોખી ધાર્મિક પરંપરાઓ માટે જાણીતું છે. અહીં દેવી કાલિની ત્રણ આંખો, ચાર હાથ અને સોનાની લાંબી જીભ ધરાવતી પ્રતિમાની પૂજા થાય છે. દેવીને ચોખા, દાળ, માછલી, ઝીંગા અને બકરાના માંસનો ભોગ ધરાવવાની પરંપરા છે, જ્યારે દિવાળીના દિવસે તેમની મહાલક્ષ્મી સ્વરૂપે આરાધના કરવામાં આવે છે.
કોલકાતા: પશ્ચિમ બંગાળની ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક ઓળખ સાથે જોડાયેલું કાલીઘાટ મંદિર અનેક વિશિષ્ટ માન્યતાઓ અને વર્ષો જૂની પરંપરાઓનું કેન્દ્ર છે. અહીં દેવીની દૈનિક પૂજાથી લઈને વિશેષ તહેવારો સુધીની વિધિઓ અલગ ઓળખ ધરાવે છે. મંદિરમાં સતીના પગની આંગળીઓ સાથે જોડાયેલા અવશેષની ગુપ્ત રીતે પૂજા કરવાની પરંપરા પણ પ્રચલિત છે.
વર્ષમાં એક જ વાર થાય છે વિશેષ સ્નાનપૂજા
કાલીઘાટ મંદિરની સૌથી રહસ્યમય પરંપરાઓમાંની એક સતીના પગની આંગળીઓના રૂપમાં પૂજાતા અવશેષની વાર્ષિક સ્નાનપૂજા છે. માન્યતા અનુસાર, આ અવશેષને દેવીની મૂળ શક્તિ સાથે જોડવામાં આવે છે અને તેને મુખ્ય પ્રતિમાની નીચે એક સુરક્ષિત પેટીમાં રાખવામાં આવે છે.
વર્ષમાં એક વાર યોજાતી સ્નાન યાત્રા દરમિયાન વિશેષ વિધિ માટે આ પેટી ખોલવામાં આવે છે. આ ધાર્મિક અનુષ્ઠાનમાં પસંદગીના સેવાયત પરિવારના સભ્યો ભાગ લે છે. પરંપરા મુજબ, અવશેષને બહાર કાઢતી વખતે પૂજારીઓ પોતાની આંખો પર પટ્ટી બાંધે છે. ત્યારબાદ પવિત્ર જળથી સ્નાન કરાવીને તેને નવાં વસ્ત્રોમાં વીંટાળીને ફરી સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે.
આ વિધિ દરમિયાન અવશેષને જોવું વર્જિત માનવામાં આવે છે. આથી સ્નાન કરાવનાર પૂજારીઓ પણ આંખો પર પટ્ટી બાંધીને ધાર્મિક વિધિ પૂર્ણ કરે છે.
દિવાળીએ દેવી કાલિની મહાલક્ષ્મી સ્વરૂપે પૂજા
બંગાળમાં દિવાળીની અમાસના દિવસે કાલિ પૂજાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. કાલીઘાટ મંદિરમાં આ દિવસે દેવી કાલિની મહાલક્ષ્મી સ્વરૂપે આરાધના કરવામાં આવે છે. આ માટે અલગથી લક્ષ્મીની પ્રતિમા સ્થાપિત કરવામાં આવતી નથી, પરંતુ મંદિરમાં બિરાજમાન કાલિ પ્રતિમાની જ મહાલક્ષ્મી તરીકે પૂજા થાય છે.
દિવાળીના દિવસે વિશેષ પૂજા પહેલાં 'અલક્ષ્મી વિદાય'ની વિધિ કરવામાં આવે છે. માન્યતા મુજબ, આ વિધિ દ્વારા ઘર અને પરિવારમાંથી ગરીબી, દુર્ભાગ્ય અને નકારાત્મકતાને દૂર કરવાની પ્રાર્થના કરવામાં આવે છે.
વિધિ પૂર્ણ થયા બાદ મંદિરની સફાઈ કરવામાં આવે છે અને દેવીને સ્નાન કરાવી તેમનો વિશેષ શણગાર કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ ધાણી, મમરા, લાડુ, પૂરી, શાકભાજી, ફળ અને મીઠાઈઓ સહિતનો શાકાહારી ભોગ ધરાવવામાં આવે છે. કાલીઘાટમાં આ વિશેષ લક્ષ્મીપૂજા મધરાતના બદલે સાંજે કરવામાં આવે છે.
દેવીને માછલી, ઝીંગા અને બકરાના માંસનો ભોગ
કાલીઘાટ મંદિરની ભોગ પરંપરા પણ અન્ય ઘણાં મંદિરો કરતાં અલગ છે. અહીં દેવીને ચોખા, દાળ, શાકભાજી, ચટણી અને પાયેશ એટલે કે ચોખાની ખીર અર્પણ કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત રોહૂ અને હિલ્સા જેવી માછલીઓ, ઝીંગા તથા બકરાના માંસનો ભોગ પણ ધરાવવામાં આવે છે.
મંદિરમાં બકરાની બલિની પરંપરા પણ છે, જે નાટમંદિર નજીક આવેલા હરકાઠ તલા ખાતે કરવામાં આવે છે. બલિ સાથે સંબંધિત પરંપરા અનુસાર, માંસનો એક ભાગ દેવીના ભોગમાં અર્પણ કરવામાં આવે છે.
સવારે મંગળા આરતી બાદ નિયમિત પૂજા થાય છે. આ દરમિયાન ફૂલ, કાચા ચોખા અને ફળ ચઢાવવામાં આવે છે. ભક્તો ખાસ કરીને લાલ જાસૂદનાં ફૂલોની માળા અર્પણ કરે છે. બપોરે ભોજનનો ભોગ ધરાવતી વખતે ગર્ભગૃહના દરવાજા બંધ રાખવામાં આવે છે.
આ ઉપરાંત, જરૂરિયાતમંદ લોકોને ભોજન કરાવવાની 'દરિદ્રનારાયણ સેવા' પણ મંદિરની ધાર્મિક પરંપરાનો એક ભાગ છે. સાંજે મીઠાઈ, દૂધ અને પૂરીનો ભોગ ધરાવવામાં આવે છે, જ્યારે રાત્રે દેવીને નવી સાડી અને ફૂલોની માળા પહેરાવી અંતિમ આરતી કરવામાં આવે છે.
કાલીઘાટમાં ભગવાન વિષ્ણુ અને કૃષ્ણની આરાધનાનું પણ મહત્ત્વ
કાલીઘાટ મંદિરની બીજી વિશેષતા એ છે કે અહીં દેવી કાલિની ઉપાસના સાથે વૈષ્ણવ પરંપરાનો પણ સમન્વય જોવા મળે છે. ગર્ભગૃહના એક ગોખલામાં ભગવાન વાસુદેવની પ્રતિમા આવેલી છે. દેવીના નાક પર વૈષ્ણવ તિલક લગાવવાની પરંપરા પણ છે.
કેટલાક ધાર્મિક વર્ણનો અનુસાર, વાસુદેવને નૈવેદ્ય અર્પણ કર્યા બાદ દેવીને ભોગ ધરાવવામાં આવે છે. મંદિર પરિસરમાં રાધા-કૃષ્ણને સમર્પિત શ્યામરાય મંદિર પણ આવેલું છે. અહીં રાધા-કૃષ્ણ માટે અલગ રસોડું છે, જ્યાં સંપૂર્ણ શાકાહારી ભોગ તૈયાર કરવામાં આવે છે.
આ પરંપરાઓ કાલીઘાટમાં શક્તિ ઉપાસના અને વૈષ્ણવ ભક્તિ વચ્ચેના ધાર્મિક સમન્વયને દર્શાવે છે.
સ્વામી વિવેકાનંદે માતાની માનતા માટે કરી હતી પરિક્રમા
કાલીઘાટ મંદિર સાથે સ્વામી વિવેકાનંદની એક માન્યતા પણ જોડાયેલી છે. પ્રચલિત વર્ણન મુજબ, તેમણે પોતાની માતાની માનતા પૂર્ણ કરવા માટે મંદિરમાં સાત પરિક્રમા કરી હતી અને હવન પણ કર્યો હતો. આ પ્રસંગને કારણે મંદિર સાથે જોડાયેલી ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક માન્યતાઓમાં આ ઘટનાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે.
દુર્ગાપૂજા દરમિયાન પણ જોવા મળે છે વિશેષ પરંપરાઓ
કાલીઘાટમાં દુર્ગાપૂજા દરમિયાન પણ કેટલીક વિશિષ્ટ વિધિઓ કરવામાં આવે છે. અહીં અલગ દુર્ગા પ્રતિમા સ્થાપિત કરવાને બદલે ગર્ભગૃહમાં બિરાજમાન દેવી કાલિની જ દુર્ગા મંત્રો દ્વારા ચામુંડા સ્વરૂપે પૂજા કરવાની પરંપરા હોવાનું જણાવવામાં આવે છે.
દુર્ગાપૂજાના વિવિધ દિવસોમાં બોધન, નવપત્રિકાની તૈયારી અને સ્નાન, કન્યા પૂજન, સંધિપૂજા તથા વિજયાદશમીના દિવસે સિંદૂર ખેલા જેવી વિધિઓનું મહત્ત્વ છે. અહીં બે નવપત્રિકાઓ તૈયાર કરવાની પરંપરા પણ જોવા મળે છે. એક નવપત્રિકા સેવાયત પરિવાર તરફથી અને બીજી ગુરુ પરિવાર તરફથી રાખવામાં આવે છે.
વિજયાદશમીના દિવસે પરિણીત મહિલાઓ સિંદૂર ખેલા કરે છે અને ત્યારબાદ નવપત્રિકાઓનું વિસર્જન કરવામાં આવે છે. જોકે, મંદિરમાં સ્થાપિત કાયમી કાલિ પ્રતિમાનું વિસર્જન કરવામાં આવતું નથી.
'પાલા' પરંપરા હેઠળ થાય છે પૂજા અને વ્યવસ્થાનું સંચાલન
કાલીઘાટ મંદિરમાં દેવીની સેવા અને પૂજાની જવાબદારીઓ પેઢીઓથી સેવાયત પરિવારો દ્વારા સંભાળવામાં આવે છે. અહીં પૂજાના વારાને 'પાલા' અને તે દિવસની જવાબદારી સંભાળનારને 'પાલાદાર' કહેવામાં આવે છે.
પાલાદારના ભાગે તે દિવસની પૂજા, દેવીનો શણગાર, ભોગની તૈયારી અને અન્ય ધાર્મિક સેવાઓની વ્યવસ્થા કરવાની જવાબદારી આવે છે. આ માટે પૂજારી, શણગાર કરનાર મિશ્ર અને રસોઈ બનાવનારાઓની વ્યવસ્થા કરવામાં આવે છે. ફૂલ, ઘી, તેલ અને ભોજન સામગ્રી સહિતનો ખર્ચ પણ પાલાદાર સંભાળે છે.
વર્ષ 2013માં કલકત્તા હાઈકોર્ટે સેવાયત અથવા પાલાદાર પોતાના પૂજાના અધિકારને પરિવાર બહારના અન્ય વ્યક્તિને વેચી કે સોંપી ન શકે તે અંગે આદેશ આપ્યો હતો. મંદિરની દૈનિક પૂજા અને ચઢાવા સંબંધિત વ્યવસ્થામાં પણ નિયમોનું મહત્ત્વ છે.
કાલીઘાટ મંદિર માત્ર દેવી કાલિની ઉપાસનાનું કેન્દ્ર નથી, પરંતુ અહીંની અનોખી સ્નાનપૂજા, ભોગની પરંપરા, દિવાળીની મહાલક્ષ્મી આરાધના અને શક્તિ-વૈષ્ણવ પરંપરાના સમન્વયને કારણે પણ વિશેષ ઓળખ ધરાવે છે.