Health Tips: 'ખાને કે બાદ કુછ મીઠા હો જાયે...' આ વાક્ય તમે ઘણીવાર સાંભળ્યું હશે. ઘણા લોકોની આદત હોય છે કે જમવાનું પૂરું થયા પછી કંઈક મીઠું ખાધા વિના તેમને સંતોષ થતો નથી. કોઈને ચોકલેટ ખાવાનું મન થાય છે, તો કોઈને મીઠાઈ, આઈસ્ક્રીમ કે ખાંડવાળી ચા પીવાની ઇચ્છા થાય છે. ખાસ વાત એ છે કે પેટ ભરેલું હોવા છતાં પણ મીઠું ખાવાની ઇચ્છા ઓછી થતી નથી.
શરૂઆતમાં આ સામાન્ય આદત લાગે છે, પરંતુ જો દરરોજ દરેક ભોજન પછી મીઠાઈ ખાવાની તીવ્ર ઇચ્છા થતી હોય તો તેની પાછળ અનેક કારણો હોઈ શકે છે. ઊંઘની ઉણપ, તણાવ, ખાવાની આદતો અને ભોજનમાં પોષક તત્ત્વોનું અસંતુલન આ ઇચ્છાને અસર કરી શકે છે. લાંબા સમય સુધી વધુ પડતી ખાંડનું સેવન કરવાથી વજન વધવું, દાંતમાં સડો, ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસ અને હૃદયરોગનું જોખમ પણ વધી શકે છે.
શુગર ક્રેવિંગ એટલે શું?
શુગર ક્રેવિંગ એટલે મીઠી વસ્તુઓ ખાવાની તીવ્ર ઇચ્છા થવી. ઉદાહરણ તરીકે, જમ્યા પછી ચોકલેટ, મીઠાઈ, બિસ્કિટ, આઈસ્ક્રીમ અથવા મીઠી ચા પીવાનું મન થવું.
આને પોસ્ટ-મીલ ક્રેવિંગ પણ કહેવામાં આવે છે. તેમાં વ્યક્તિનું પેટ ભરેલું હોવા છતાં મગજ મીઠી વસ્તુ ખાવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે.
ભૂખ અને ક્રેવિંગ વચ્ચે તફાવત છે. ભૂખ શરીરની કુદરતી જરૂરિયાત છે, જે ઊર્જાની જરૂરિયાત દર્શાવે છે. જ્યારે ક્રેવિંગમાં કોઈ ખાસ વસ્તુ ખાવાની તીવ્ર ઇચ્છા થાય છે. જેમ કે પેટ ભરેલું હોવા છતાં ચોકલેટ કે મીઠાઈ ખાવાનું મન થવું.
દરેક ભોજન પછી મીઠાઈ ખાવાની ઇચ્છાનાં 9 મુખ્ય કારણો
1. ભોજનમાં પ્રોટીન અને ફાઇબરની ઉણપ
જો તમારા રોજિંદા ભોજનમાં પ્રોટીન અને ફાઇબરનું પ્રમાણ ઓછું હોય તો પેટ લાંબા સમય સુધી ભરેલું રહેતું નથી. ખાસ કરીને માત્ર સફેદ ચોખા, બટાકા, મેંદાની વસ્તુઓ, બ્રેડ કે નૂડલ્સ જેવા રિફાઇન્ડ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સનું પ્રમાણ વધારે હોય તો ભોજન પછી ફરી ભૂખ અથવા મીઠું ખાવાની ઇચ્છા થઈ શકે છે.
પ્રોટીન અને ફાઇબરથી ભરપૂર ખોરાક પાચન ધીમું કરવામાં અને લાંબા સમય સુધી પેટ ભરેલું રાખવામાં મદદ કરે છે.
2. ખાવાની આદત અને મગજની રિવોર્ડ સિસ્ટમ
ઘણા લોકો જમ્યા પછી મીઠાઈ ખાવાની આદત ધરાવે છે. કેટલાક લોકો ઓફિસમાં ચા પીધા વિના કામ શરૂ કરી શકતા નથી, તો કેટલાક તણાવમાં ચોકલેટ ખાવાનું પસંદ કરે છે.
વારંવાર એક જ સમયે આવું કરવાથી મગજ તે સમય અને ખાદ્યપદાર્થ વચ્ચે સંબંધ બાંધી લે છે. પરિણામે ભૂખ ન હોવા છતાં ચોક્કસ સમયે મીઠું ખાવાની ઇચ્છા થવા લાગે છે.
3. પૂરતી ઊંઘ ન લેવી
ઊંઘની ઉણપ પણ શુગર ક્રેવિંગનું એક કારણ બની શકે છે. ઓછી ઊંઘ ભૂખ અને પેટ ભરાઈ ગયાનો અહેસાસ કરાવતા હોર્મોન્સને અસર કરી શકે છે.
ઘ્રેલિન હોર્મોન ભૂખ વધારવામાં ભૂમિકા ભજવે છે.
લેપ્ટિન હોર્મોન પેટ ભરાઈ ગયાનો સંકેત આપવામાં મદદ કરે છે.
ઊંઘ પૂરી ન થવાથી ખાવાની ઇચ્છા અને ખાસ કરીને વધુ કેલરીવાળા ખોરાકની પસંદગી વધી શકે છે.
4. ખૂબ કડક ડાયેટિંગ કરવું
વજન ઘટાડવા માટે કેટલાક લોકો અચાનક ખાંડ, કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ અને મનપસંદ ખોરાક સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દે છે. ખૂબ ઓછું ખાવું અથવા ક્રેશ ડાયેટ કરવાથી ભૂખ અને ખાવાની ઇચ્છા વધી શકે છે.
આવી સ્થિતિમાં થોડા સમય પછી વ્યક્તિને મીઠાઈ કે જંક ફૂડ ખાવાની તીવ્ર ઇચ્છા થઈ શકે છે. તેથી સંતુલિત ડાયેટ અપનાવવું વધુ યોગ્ય છે.
5. હોર્મોનલ ફેરફારો
શરીરમાં થતા હોર્મોનલ ફેરફારો પણ ખાવાની ઇચ્છાને અસર કરી શકે છે. ખાસ કરીને મહિલાઓમાં માસિક ધર્મ પહેલાંના દિવસોમાં (PMS) મીઠાઈ અને ચોકલેટ ખાવાની ઇચ્છા વધી શકે છે.
આ ઉપરાંત PCOS અને મેનોપોઝ દરમિયાન પણ ભૂખ, મૂડ અને ખાવાની પસંદગીમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
6. તણાવ અને ઇમોશનલ ઈટિંગ
જ્યારે વ્યક્તિ તણાવ, ચિંતા કે ઉદાસી અનુભવે છે ત્યારે ઘણીવાર તેને મીઠી વસ્તુઓ ખાવાનું મન થાય છે. ચોકલેટ, આઈસ્ક્રીમ કે મીઠાઈ ખાવાથી થોડા સમય માટે સારું લાગતું હોવાથી લોકો તેનો સહારો લે છે.
પરંતુ વારંવાર તણાવના સમયે ખાવાની આદત ઇમોશનલ ઈટિંગમાં ફેરવાઈ શકે છે.
7. બ્લડ શુગરમાં ઉતાર-ચઢાવ
ભોજનમાં વધુ પ્રમાણમાં રિફાઇન્ડ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ અને ખાંડ હોય તો બ્લડ ગ્લુકોઝ ઝડપથી વધી શકે છે. ત્યારબાદ તેમાં ઘટાડો પણ થઈ શકે છે. કેટલાક લોકોને આ ફેરફાર દરમિયાન ફરી ભૂખ અથવા મીઠું ખાવાની ઇચ્છા થાય છે.
જોકે, વારંવાર મીઠાઈ ખાવાની ઇચ્છા થવી એ માત્ર બ્લડ શુગરની સમસ્યાનો પુરાવો નથી.
8. શરીરમાં પાણીની ઉણપ
ઘણીવાર લોકો તરસ અને ભૂખ વચ્ચેનો તફાવત સમજી શકતા નથી. શરીરમાં પાણીની ઉણપ હોય ત્યારે થાક અને અસ્વસ્થતા અનુભવાઈ શકે છે, જેને કારણે ખાવાની ઇચ્છા થઈ શકે છે.
તેથી દિવસ દરમિયાન પૂરતું પાણી પીવું જરૂરી છે.
9. પોષક તત્ત્વોનું અસંતુલન
કેટલાક લોકો માને છે કે મેગ્નેશિયમ, ક્રોમિયમ અથવા આયર્નની ઉણપ થવાથી મીઠાઈ ખાવાની ઇચ્છા થાય છે. જોકે, આ ખનિજોની ઉણપ અને શુગર ક્રેવિંગ વચ્ચે સીધો સંબંધ સાબિત કરતા પૂરતા પુરાવા નથી. તેથી માત્ર મીઠાઈ ખાવાની ઇચ્છાના આધારે કોઈ સપ્લિમેન્ટ લેવું યોગ્ય નથી.
વધુ પડતી મીઠાઈ ખાવાથી શરીરને થતાં નુકસાન
મીઠાઈ ખાવામાં કોઈ સમસ્યા નથી, પરંતુ રોજિંદા આહારમાં વધુ પડતી ખાંડનો સમાવેશ સ્વાસ્થ્ય માટે નુકસાનકારક બની શકે છે.
વજન વધવું: વધુ પડતી ખાંડથી શરીરમાં વધારાની કેલરી જાય છે, જે લાંબા ગાળે વજન વધારી શકે છે.
ટાઇપ-2 ડાયાબિટીસનું જોખમ: વધુ પડતી ખાંડ અને કેલરીવાળો ખોરાક, ખાસ કરીને વજન વધવા સાથે, મેટાબોલિક સ્વાસ્થ્યને અસર કરી શકે છે.
હૃદયરોગનું જોખમ: વધુ પડતી ખાંડનું સેવન વજન, ટ્રાઇગ્લિસરાઇડ્સ અને અન્ય હૃદયસંબંધિત જોખમી પરિબળોને અસર કરી શકે છે.
દાંતમાં સડો: વારંવાર મીઠાઈ ખાવાથી દાંત પર બેક્ટેરિયાની અસર વધી શકે છે અને કેવિટી થઈ શકે છે.
ફેટી લિવરનું જોખમ: ખાંડવાળા પીણાં અને વધુ પડતા ફ્રુક્ટોઝનું સેવન ફેટી લિવર સાથે જોડાયેલું હોઈ શકે છે.
મીઠાઈ ખાવાની આદતથી છુટકારો મેળવવાના 8 અસરકારક ઉપાયો
1. દરેક ભોજનમાં પ્રોટીનનો સમાવેશ કરો
પ્રોટીન લાંબા સમય સુધી પેટ ભરેલું રાખવામાં મદદ કરે છે. તેથી રોજિંદા ભોજનમાં આ વસ્તુઓનો સમાવેશ કરી શકો છો.
દાળ અને કઠોળ
પનીર
ઈંડાં
દહીં
ચિકન
સોયા
બદામ અને અન્ય નટ્સ
2. ફાઇબરથી ભરપૂર ખોરાક ખાઓ
ફાઇબર પાચન અને બ્લડ શુગર નિયંત્રણમાં મદદ કરે છે. આ માટે ભોજનમાં સલાડ, લીલાં શાકભાજી, ફળ, ઓટ્સ અને આખા અનાજનો સમાવેશ કરો.
3. જમ્યા પછી તરત મીઠાઈ ખાવાનું ટાળો
જમ્યા પછી તરત મીઠાઈ લેવાની જગ્યાએ 10થી 15 મિનિટ રાહ જુઓ. આ દરમિયાન પાણી પીવો અથવા થોડી વાર ચાલો. ઘણી વખત આટલા સમયમાં મીઠાઈ ખાવાની ઇચ્છા ઓછી થઈ શકે છે.
4. ચામાં ખાંડની માત્રા ધીમે-ધીમે ઘટાડો
જો તમને દિવસમાં ઘણી વખત મીઠી ચા પીવાની આદત હોય તો એકાએક ચા બંધ કરવાને બદલે ખાંડની માત્રા ધીમે-ધીમે ઓછી કરો. નાના કપમાં ચા પીવાનો વિકલ્પ પણ અપનાવી શકો છો.
5. તણાવ ઓછો કરવાનો પ્રયાસ કરો
તણાવને કારણે વારંવાર મીઠું ખાવાનું મન થતું હોય તો રોજિંદી જીવનશૈલીમાં થોડો ફેરફાર કરો.
દરરોજ ચાલવા જાઓ.
ધ્યાન અને યોગ કરો.
ઊંડા શ્વાસ લેવાની કસરત કરો.
મનગમતી પ્રવૃત્તિ માટે સમય કાઢો.
6. મીઠાઈના બદલે હેલ્ધી વિકલ્પ પસંદ કરો
મીઠાઈ ખાવાનું મન થાય ત્યારે ફળ, દહીં સાથે ફળ અથવા મર્યાદિત માત્રામાં ડાર્ક ચોકલેટ પસંદ કરી શકો છો. ખજૂર અને ગોળ પણ ખાંડના વિકલ્પ તરીકે મર્યાદિત પ્રમાણમાં લઈ શકાય છે, પરંતુ તેમાં પણ શુગર અને કેલરી હોય છે.
7. પૂરતું પાણી પીવો
દિવસભર શરીરને જરૂરી પ્રમાણમાં પાણી આપો. તરસને ભૂખ સમજીને વારંવાર ખાવાની આદત ટાળવાનો પ્રયાસ કરો.
8. દરરોજ 7થી 9 કલાકની ઊંઘ લો
પૂરતી ઊંઘ ભૂખ, મૂડ અને ખાવાની ઇચ્છાને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે. તેથી ઊંઘનો સમય નિયમિત રાખો.
મીઠાઈ સંપૂર્ણપણે બંધ કરવી જરૂરી નથી
મીઠાઈ સંપૂર્ણપણે બંધ કરવી દરેક વ્યક્તિ માટે જરૂરી નથી. મહત્વનું એ છે કે કેટલી માત્રામાં અને કેટલી વાર મીઠાઈ ખાવામાં આવે છે.
વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન (WHO)ના માર્ગદર્શન અનુસાર, ફ્રી શુગરનું પ્રમાણ દૈનિક કુલ ઊર્જાના 10%થી ઓછું રાખવું જોઈએ. વધારાના સ્વાસ્થ્ય લાભ માટે તેને 5%થી પણ ઓછું રાખવાની ભલામણ કરવામાં આવે છે.
એટલે કે મીઠાઈનો આનંદ લઈ શકાય છે, પરંતુ તેનું પ્રમાણ નિયંત્રણમાં રાખવું જરૂરી છે.
આ લક્ષણો દેખાય તો ડૉક્ટરની સલાહ લો
જો અચાનક મીઠાઈ ખાવાની ઇચ્છા ખૂબ વધી જાય અને તેની સાથે નીચેના લક્ષણો પણ દેખાય તો ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.
વારંવાર ખૂબ તરસ લાગવી.
વારંવાર પેશાબ આવવો.
સતત થાક લાગવો.
ધૂંધળું દેખાવું.
કોઈ કારણ વિના વજન ઘટવું.
વારંવાર ભૂખ લાગવી.
આ લક્ષણો ડાયાબિટીસ સહિતની અન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ સાથે પણ જોડાયેલા હોઈ શકે છે. જરૂરિયાત મુજબ ડૉક્ટર ફાસ્ટિંગ બ્લડ શુગર અને HbA1c જેવા ટેસ્ટની સલાહ આપી શકે છે.
મીઠાઈ અને શુગર ક્રેવિંગ સાથે જોડાયેલી કેટલીક મહત્વપૂર્ણ બાબતો
ઓછી ઊંઘ: ઓછી ઊંઘ ભૂખ અને સંતોષ સાથે જોડાયેલા હોર્મોન્સને અસર કરી શકે છે. પરિણામે વધુ કેલરીવાળો ખોરાક ખાવાની ઇચ્છા વધી શકે છે.
PCOS: PCOS ધરાવતી કેટલીક મહિલાઓમાં ઇન્સ્યુલિન રેઝિસ્ટન્સ અને મેટાબોલિક ફેરફારો જોવા મળે છે. તેના કારણે ભૂખ અને ખાવાની ઇચ્છામાં ફેરફાર થઈ શકે છે. જોકે, દરેક મહિલામાં આવું થાય તે જરૂરી નથી.
આર્ટિફિશિયલ સ્વીટનર: દરેક વ્યક્તિમાં તેની અસર એકસરખી હોતી નથી. આર્ટિફિશિયલ સ્વીટનર મીઠો સ્વાદ જાળવી શકે છે, પરંતુ તેનાથી દરેક વ્યક્તિમાં ક્રેવિંગ વધે છે એવું સાબિત નથી.
ઇન્ટરમિટન્ટ ફાસ્ટિંગ: કેટલાક લોકોમાં શરૂઆતના દિવસોમાં ભૂખ અને મીઠાઈ ખાવાની ઇચ્છા વધી શકે છે. ખાસ કરીને ભોજનના સમય દરમિયાન પૂરતું પોષણ ન મળે ત્યારે આવું થઈ શકે છે.
બાળકોમાં શુગર ક્રેવિંગ: બાળકોને પણ મીઠી વસ્તુઓ ખાવાની ઇચ્છા થઈ શકે છે. વારંવાર ચોકલેટ, કેન્ડી અને ખાંડવાળા પીણાં આપવાથી મીઠા સ્વાદની આદત વધી શકે છે.
જમ્યા પછી ચા પીવાની આદત: ચા અને કોફીમાં રહેલા કેટલાક તત્ત્વો ભોજનમાંથી મળતા નોન-હીમ આયર્નના શોષણમાં ઘટાડો કરી શકે છે. ખાસ કરીને આયર્નની ઉણપ ધરાવતા લોકોએ ભોજનની આસપાસ ચા-કોફી પીવાનું ટાળવું અને ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ યોગ્ય અંતર રાખવું જોઈએ.
અંતમાં સમજવાની વાત
જમ્યા પછી મીઠાઈ ખાવાની ઇચ્છા થવી હંમેશાં કોઈ બીમારીનો સંકેત નથી. ઘણીવાર તે વર્ષોથી ચાલતી આવતી આદત, તણાવ, ઊંઘની ઉણપ અથવા ખાવાની ખોટી પદ્ધતિનું પરિણામ હોય છે.
પરંતુ જો આ ઇચ્છા પર નિયંત્રણ ન રહેતી હોય તો તેને અવગણવી નહીં. સંતુલિત ભોજન, પૂરતી ઊંઘ, નિયમિત કસરત અને ખાંડના મર્યાદિત સેવનથી આ આદતને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળી શકે છે.
યાદ રાખો, સ્વસ્થ રહેવા માટે મીઠાઈનો સંપૂર્ણ ત્યાગ નહીં, પરંતુ યોગ્ય પ્રમાણ અને સંતુલિત જીવનશૈલી સૌથી વધુ જરૂરી છે.