પશ્ચિમ એશિયામાં વધી રહેલા તણાવ વચ્ચે ઈરાન સાથે સંઘર્ષ અટકાવવા અને પ્રાદેશિક શાંતિ જાળવવા માટે રાજદ્વારી પ્રયાસો તેજ બન્યા છે. સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કીના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ સોમવારે ઈરાનની રાજધાની તેહરાન પહોંચ્યા હતા. અહીં ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન સહિતના નેતાઓ સાથે બેઠક યોજીને પ્રાદેશિક સુરક્ષા અને સહયોગના મુદ્દે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.
આ મુલાકાત એવા સમયે થઈ છે, જ્યારે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાન સામે ફરી સૈન્ય કાર્યવાહી કરવાની શક્યતા વ્યક્ત કરી છે. આવી સ્થિતિમાં ત્રણેય દેશોની પહેલને પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ ઘટાડવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહી છે.
ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિએ મુસ્લિમ દેશોને એક થવા અપીલ કરી
તેહરાનમાં યોજાયેલી બેઠક દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પ્રાદેશિક પડકારોનો સામનો કરવા માટે મુસ્લિમ દેશોએ એકજૂથ થઈને કામ કરવું જોઈએ. તેમણે દેશો વચ્ચેના મતભેદોનો ઉકેલ સંવાદ અને પરસ્પર સહયોગ દ્વારા લાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.
પેઝેશ્કિયાનના જણાવ્યા અનુસાર, પ્રાદેશિક એકતા, સંકલન અને સહકાર વધારવા માટે કરવામાં આવતા પ્રયાસોને ઈરાન સમર્થન આપશે. તેમનું માનવું છે કે દેશો વચ્ચે સહયોગ વધે તો સુરક્ષાને લગતા પડકારોનો સામૂહિક રીતે સામનો કરી શકાય છે.
બેઠકમાં સાઉદી, પાકિસ્તાન અને તુર્કીના કયા અધિકારીઓ હાજર રહ્યા?
આ ઉચ્ચસ્તરીય બેઠકમાં સાઉદી અરેબિયાના રક્ષા મંત્રી પ્રિન્સ ખાલિદ બિન સલમાન, પાકિસ્તાનના સેનાપ્રમુખ ફિલ્ડ માર્શલ આસિમ મુનીર અને તુર્કીના ગુપ્તચર વડા ઇબ્રાહિમ કાલિન હાજર રહ્યા હતા.
ઈરાન તરફથી રાષ્ટ્રપતિ પેઝેશ્કિયાન ઉપરાંત વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચી અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા પરિષદ સાથે જોડાયેલા વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ ભાગ લીધો હતો.
મુખ્ય બેઠક પહેલાં સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કીના પ્રતિનિધિઓએ ઈરાનના અધિકારીઓ સાથે અલગથી પણ ચર્ચા કરી હતી. બેઠક બાદ જાહેર કરાયેલા સંયુક્ત નિવેદનમાં પ્રાદેશિક શાંતિ અને સુરક્ષા માટે સહયોગ વધારવા તથા વાતચીત ચાલુ રાખવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી.
મક્કા સંયુક્ત રક્ષા કરારની પણ ચર્ચા
સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કી વચ્ચે પ્રાદેશિક સુરક્ષાને લઈને સહયોગ વધારવાના પ્રયાસો પણ ચાલી રહ્યા છે. અહેવાલ મુજબ, આ ત્રણેય દેશો ઓગસ્ટમાં થયેલા મક્કા સંયુક્ત રક્ષા કરાર સાથે જોડાયેલા છે.
સાઉદી અરેબિયાના જાહેર કૂટનીતિ વિભાગના નાયબ પ્રધાન રાયદ ક્રિમલીએ જણાવ્યું હતું કે તેહરાનમાં યોજાયેલી બેઠકનો હેતુ સંકટને વધુ ગંભીર બનતું અટકાવવાનો અને સંવાદ દ્વારા ઉકેલ શોધવાનો છે.
તેમણે એમ પણ જણાવ્યું હતું કે પ્રાદેશિક સ્થિરતા મજબૂત કરવા માટેના પ્રયાસો સાથે કતાર અને પાકિસ્તાન દ્વારા કરવામાં આવી રહેલા મધ્યસ્થીના પ્રયાસોને પણ સમર્થન આપવામાં આવી રહ્યું છે.
પરમાણુ કાર્યક્રમ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેનો મોટો વિવાદ
ઈરાનના પરમાણુ કાર્યક્રમને લઈને અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે મતભેદો યથાવત્ છે. અમેરિકાનું કહેવું છે કે ઈરાને યુરેનિયમ સંવર્ધન કરવાની ક્ષમતામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરવો જોઈએ. બીજી તરફ, ઈરાન પોતાના પરમાણુ કાર્યક્રમને શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટેનો ગણાવે છે.
અમેરિકાના ઉપપ્રમુખ જેડી વેન્સે આ મહિનાની શરૂઆતમાં જણાવ્યું હતું કે બંને દેશો વચ્ચે સમજૂતી માટે ઈરાનની યુરેનિયમ સંવર્ધન ક્ષમતા ઘટાડવી જરૂરી છે. પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગેનો આ વિવાદ બંને દેશો વચ્ચેના તણાવનું મુખ્ય કારણ રહ્યો છે.
યુરેનિયમ સંવર્ધન એટલે યુરેનિયમમાં ચોક્કસ પ્રકારના પરમાણુનું પ્રમાણ વધારવાની પ્રક્રિયા. તેનો ઉપયોગ પરમાણુ ઊર્જા માટે થઈ શકે છે, જ્યારે અત્યંત ઊંચા સ્તરે સંવર્ધિત યુરેનિયમનો ઉપયોગ પરમાણુ હથિયારોમાં પણ થઈ શકે છે.
ઈરાનનો સ્પષ્ટ સંદેશ: સંવર્ધિત યુરેનિયમ દેશની બહાર નહીં જાય
ઈરાન દ્વારા યુરેનિયમનું 60 ટકા સુધી સંવર્ધન કરવામાં આવતું હોવાને કારણે અમેરિકા, ઇઝરાયલ અને કેટલાક પશ્ચિમી દેશોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. જોકે, ઈરાન સતત દાવો કરે છે કે તેનો પરમાણુ કાર્યક્રમ શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે છે.
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ઈરાનના સંવર્ધિત યુરેનિયમને દેશની બહાર લઈ જવાની માંગ કરી ચૂક્યા છે. તેના જવાબમાં ઈરાને 20 ઑક્ટોબરે સ્પષ્ટ વલણ અપનાવ્યું હતું કે તે પોતાના દેશમાંથી એક ગ્રામ પણ સંવર્ધિત યુરેનિયમ બહાર જવા દેશે નહીં.
આ મુદ્દે બંને દેશો વચ્ચે સમજૂતી ન થતાં રાજદ્વારી પ્રયાસો વધુ જટિલ બન્યા છે.
ટ્રમ્પની ધમકીથી વધ્યું સૈન્ય કાર્યવાહીનું જોખમ
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે 23 ઑક્ટોબરે ફ્લોરિડામાં યોજાયેલી રેલી દરમિયાન ઈરાન સામે ફરી સૈન્ય કાર્યવાહી કરવાની શક્યતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે અગાઉના અમેરિકી સૈન્ય અભિયાન 'ઓપરેશન એપિક ફ્યુરી'નો ઉલ્લેખ કરીને વધુ એક અભિયાન હાથ ધરવાની વાત કરી હતી.
જોકે, ટ્રમ્પે સંભવિત કાર્યવાહીનો સમય કે તેનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ કર્યું નહોતું. આ નિવેદન બાદ ઈરાન સાથેના તણાવમાં વધારો થવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
બીજી તરફ, ઈરાને ચેતવણી આપી છે કે અમેરિકા અને ઇઝરાયલ તરફથી ફરી હુમલો કરવામાં આવશે તો તે ખાડી વિસ્તારમાં આવેલી સમુદ્રની અંદરની ઇન્ટરનેટ કેબલને નિશાન બનાવી શકે છે. આવી કોઈ કાર્યવાહી થાય તો આંતરરાષ્ટ્રીય ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી, બેન્કિંગ સેવાઓ અને ઑનલાઇન વેપાર પર ગંભીર અસર પડવાની શક્યતા છે.
હવે આગળ શું?
સાઉદી અરેબિયા, પાકિસ્તાન અને તુર્કીની તેહરાન મુલાકાતથી પશ્ચિમ એશિયામાં તણાવ ઘટાડવાના રાજદ્વારી પ્રયાસોને વેગ મળવાની શક્યતા છે. જોકે, અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે પરમાણુ કાર્યક્રમ, સંવર્ધિત યુરેનિયમ અને સૈન્ય કાર્યવાહી જેવા મુદ્દાઓ પર મતભેદ યથાવત્ છે.
હવે આ બેઠક બાદ બંને પક્ષો વચ્ચે સંવાદ આગળ વધે છે કે પ્રદેશ ફરી સૈન્ય સંઘર્ષ તરફ ધકેલાય છે, તેના પર આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયની નજર રહેશે.