શરીરના દરેક અંગ સુધી ઑક્સિજન પહોંચાડવામાં હિમોગ્લોબિનની મહત્ત્વની ભૂમિકા છે. આયર્નની ઊણપથી લઈને વિટામિન B12ની કમી અને વધુ પડતા રક્તસ્રાવ સુધી અનેક કારણોસર તેનું સ્તર ઘટી શકે છે. જાણો સામાન્ય રેન્જ, લક્ષણો, તપાસ અને સારવાર વિશેની જરૂરી માહિતી.
આપણા શરીરને યોગ્ય રીતે કામ કરવા માટે ઑક્સિજનની જરૂર પડે છે. જ્યારે આપણે શ્વાસ લઈએ છીએ, ત્યારે ફેફસાંમાં પહોંચેલો ઑક્સિજન લોહી દ્વારા શરીરના વિવિધ અંગો અને કોષો સુધી પહોંચે છે. આ પ્રક્રિયામાં હિમોગ્લોબિન મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. હિમોગ્લોબિન લાલ રક્તકણોમાં રહેલું આયર્નયુક્ત પ્રોટીન છે, જે ઑક્સિજનને જોડીને શરીરના વિવિધ ભાગો સુધી પહોંચાડે છે.
જો શરીરમાં હિમોગ્લોબિનનું પ્રમાણ ઘટી જાય, તો તેને એનિમિયા એટલે કે લોહીની ઊણપની સ્થિતિ સાથે સંબંધ હોઈ શકે છે. શરૂઆતમાં થાક, નબળાઈ અને ચક્કર જેવાં લક્ષણો દેખાઈ શકે છે. ગંભીર સ્થિતિમાં શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને હૃદય પર વધારાનું દબાણ પણ આવી શકે છે. જોકે, દરેક વ્યક્તિમાં લક્ષણો સરખાં હોય એવું જરૂરી નથી.
હિમોગ્લોબિનનું મુખ્ય કામ શું છે?
હિમોગ્લોબિન લાલ રક્તકણોમાં હાજર હોય છે અને ફેફસાંમાંથી ઑક્સિજન લઈને શરીરના પેશીઓ સુધી પહોંચાડે છે. તે શરીરમાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇડનો અમુક ભાગ પાછો ફેફસાં તરફ લઈ જવામાં પણ મદદ કરે છે.
હિમોગ્લોબિનનું સ્તર ઓછું હોય તો શરીરના કોષો સુધી પહોંચતા ઑક્સિજનની માત્રા ઘટી શકે છે. તેના કારણે વ્યક્તિને રોજિંદાં કામ કરવામાં થાક લાગવો, નબળાઈ અનુભવવી અથવા શારીરિક મહેનત દરમિયાન શ્વાસ ચઢવો જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
શરીરમાં હિમોગ્લોબિનની સામાન્ય રેન્જ કેટલી હોય છે?
હિમોગ્લોબિનનું પ્રમાણ ગ્રામ પ્રતિ ડેસીલિટર (g/dL)માં માપવામાં આવે છે. સામાન્ય રેન્જ ઉંમર, લિંગ, ગર્ભાવસ્થા, ઊંચાઈ અને લેબોરેટરીના માપદંડો પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.
વ્યક્તિનો પ્રકારસામાન્ય રીતે જોવા મળતી રેન્જપુખ્ત પુરુષોઆશરે 13.5–17.5 g/dLપુખ્ત મહિલાઓઆશરે 12.0–15.5 g/dLબાળકોઉંમર પ્રમાણે અલગ-અલગઆ આંકડા અંદાજિત છે. રિપોર્ટનું મૂલ્યાંકન લેબોરેટરીની રેફરન્સ રેન્જ અને વ્યક્તિની સ્થિતિ પ્રમાણે ડૉક્ટર કરે છે. ગર્ભવતી મહિલાઓ માટે અલગ માપદંડ લાગુ પડી શકે છે.
હિમોગ્લોબિન ઓછું થવાનાં 7 મુખ્ય કારણો
1. આયર્નની ઊણપ
હિમોગ્લોબિન બનાવવા માટે શરીરને આયર્નની જરૂર પડે છે. આહારમાં પૂરતું આયર્ન ન મળવું અથવા શરીરમાં તેનું શોષણ યોગ્ય રીતે ન થવું હિમોગ્લોબિન ઘટવાનું સામાન્ય કારણ છે. લાંબા સમય સુધી રક્તસ્રાવ થવાથી પણ આયર્નની ઊણપ થઈ શકે છે.
2. વિટામિન B12 અને ફોલેટની ઊણપ
લાલ રક્તકણોના યોગ્ય નિર્માણ માટે વિટામિન B12 અને ફોલેટ જરૂરી છે. આ પોષક તત્ત્વોની ઊણપને કારણે એનિમિયા થઈ શકે છે. વિટામિન B12ની ઊણપમાં ક્યારેક હાથ-પગમાં ઝણઝણાટી અથવા નસ સંબંધિત લક્ષણો પણ જોવા મળે છે.
3. વધુ પડતો માસિક રક્તસ્રાવ
મહિલાઓમાં માસિક દરમિયાન વધારે રક્તસ્રાવ થવાથી શરીરમાં આયર્નની ઊણપ અને હિમોગ્લોબિનનું પ્રમાણ ઓછું થઈ શકે છે. માસિક લાંબો ચાલતો હોય અથવા રક્તસ્રાવ સામાન્ય કરતાં વધારે થતો હોય તો તબીબી તપાસ કરાવવી જરૂરી છે.
4. આંતરિક રક્તસ્રાવ
પેટ અથવા આંતરડામાંથી ધીમે ધીમે લોહી વહી જતું હોય તો પણ હિમોગ્લોબિન ઘટી શકે છે. કેટલીક દવાઓ અને પાચનતંત્રની બીમારીઓ પણ રક્તસ્રાવનું કારણ બની શકે છે. ખાસ કરીને કોઈ સ્પષ્ટ કારણ વિના હિમોગ્લોબિન ઓછું હોય તો ડૉક્ટર તેની તપાસ કરાવી શકે છે.
5. કિડનીની બીમારી
કિડનીમાં બનતું એરિથ્રોપોઇટિન નામનું હોર્મોન લાલ રક્તકણોના નિર્માણમાં મદદ કરે છે. કિડનીની કેટલીક બીમારીઓમાં આ હોર્મોનનું ઉત્પાદન ઘટી શકે છે, જેના કારણે હિમોગ્લોબિનનું સ્તર ઓછું થઈ શકે છે.
6. લાંબા સમયની બીમારીઓ
કેટલાક લાંબા સમયના ચેપ, સોજા સંબંધિત બીમારીઓ અને કેન્સર જેવી પરિસ્થિતિઓમાં લાલ રક્તકણોનું નિર્માણ અથવા તેમનું આયુષ્ય પ્રભાવિત થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં માત્ર આયર્નયુક્ત ખોરાક લેવાથી સમસ્યા હલ થાય એવું જરૂરી નથી.
7. આનુવંશિક રક્ત સંબંધિત બીમારીઓ
થેલેસેમિયા અને સિકલ સેલ ડિસીઝ જેવી આનુવંશિક પરિસ્થિતિઓમાં હિમોગ્લોબિનની રચના અથવા લાલ રક્તકણોની કામગીરી પ્રભાવિત થઈ શકે છે. આવા કિસ્સાઓમાં સારવાર માટે વિશેષ તબીબી માર્ગદર્શન જરૂરી છે.
હિમોગ્લોબિન ઓછું હોય ત્યારે શરીરમાં દેખાતાં લક્ષણો
હિમોગ્લોબિન ઘટે ત્યારે નીચેના લક્ષણો જોવા મળી શકે છે:
સતત થાક અને નબળાઈ અનુભવવી.
ચક્કર આવવા અથવા માથું હળવું લાગવું.
ત્વચા અથવા આંખની અંદરનો ભાગ ફિક્કો દેખાવો.
ચાલતી વખતે અથવા સીડીઓ ચઢતી વખતે શ્વાસ ચઢવો.
હૃદયના ધબકારા ઝડપી થવા.
માથાનો દુખાવો અને ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મુશ્કેલી.
હાથ-પગ ઠંડા રહેવા.
હળવા એનિમિયામાં કોઈ સ્પષ્ટ લક્ષણ ન પણ હોય. આ લક્ષણો અન્ય બીમારીઓમાં પણ જોવા મળી શકે છે, તેથી માત્ર લક્ષણોના આધારે હિમોગ્લોબિન ઓછું છે એવું નક્કી કરી શકાય નહીં.
હિમોગ્લોબિન ઓછું થવું કેટલું જોખમી છે?
હિમોગ્લોબિનમાં થોડો ઘટાડો હોય તો લક્ષણો હળવાં હોઈ શકે છે. પરંતુ તેની ઊણપ વધારે હોય અથવા લાંબા સમય સુધી રહે તો શરીરના અંગો સુધી ઑક્સિજન પહોંચાડવાની ક્ષમતા પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
ગંભીર એનિમિયામાં હૃદય પર વધારાનો ભાર પડી શકે છે અને પહેલેથી હૃદયની બીમારી ધરાવતા લોકોમાં જટિલતાઓનું જોખમ વધી શકે છે. છાતીમાં દુખાવો, આરામની સ્થિતિમાં શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, બેભાન થવું અથવા ખૂબ જ ઝડપી ધબકારા જેવા લક્ષણો હોય તો તાત્કાલિક તબીબી સહાય લેવી જોઈએ.
હિમોગ્લોબિનની તપાસ કેવી રીતે થાય છે?
હિમોગ્લોબિનનું પ્રમાણ જાણવા માટે સામાન્ય રીતે CBC (Complete Blood Count) નામનો રક્ત પરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. તેમાં હિમોગ્લોબિન ઉપરાંત લાલ રક્તકણોની સંખ્યા અને અન્ય સંબંધિત માપદંડો પણ જાણવા મળે છે.
જો હિમોગ્લોબિન ઓછું હોય તો ડૉક્ટર કારણ શોધવા માટે જરૂર મુજબ ફેરિટિન, આયર્ન સંબંધિત પરીક્ષણો, વિટામિન B12, ફોલેટ, કિડનીની કામગીરી અથવા અન્ય તપાસની સલાહ આપી શકે છે.
આંગળીમાંથી લોહીનું ટીપું લઈને તપાસતા ડિજિટલ હિમોગ્લોબિન મીટરનો ઉપયોગ પણ થઈ શકે છે. જોકે, ચોક્કસ નિદાન અને જરૂરી હોય ત્યારે વધુ તપાસ માટે લેબોરેટરીના રિપોર્ટનું મૂલ્યાંકન મહત્ત્વનું છે.
હિમોગ્લોબિન વધારવા માટે આહારમાં સામેલ કરો આ વસ્તુઓ
હિમોગ્લોબિનનું સ્તર જાળવવા માટે સંતુલિત આહાર જરૂરી છે. કઈ વસ્તુઓ ઉપયોગી થઈ શકે છે તે નીચે મુજબ છે.
આયર્નથી ભરપૂર ખોરાક: દાળ, ચણા, રાજમા, લીલાં પાંદડાવાળાં શાકભાજી, તલ અને આયર્નથી સમૃદ્ધ કરેલા અનાજ. જરૂરિયાત અને આહારની પસંદગી પ્રમાણે ઈંડાં, માછલી અને માંસ પણ આયર્નના સ્ત્રોત બની શકે છે.
વિટામિન C: આમળાં, જામફળ, સંતરાં, લીંબુ અને ટામેટાં જેવા ખોરાક વનસ્પતિમાંથી મળતા આયર્નનું શોષણ સુધારવામાં મદદ કરે છે.
વિટામિન B12: દૂધ, દહીં, ઈંડાં, માછલી અને માંસમાં વિટામિન B12 મળે છે. સંપૂર્ણ શાકાહારી આહાર લેતા લોકો માટે B12થી સમૃદ્ધ કરેલા ખોરાક અથવા સપ્લિમેન્ટની જરૂરિયાત હોઈ શકે છે.
ફોલેટ: દાળ, ચણા, લીલાં પાંદડાવાળાં શાકભાજી અને કેટલીક અન્ય શાકભાજી ફોલેટના સારા સ્ત્રોત છે.
પ્રોટીન: દાળ, કઠોળ, દૂધ, દહીં, પનીર, ઈંડાં અને અન્ય પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક શરીરની સામાન્ય વૃદ્ધિ અને રક્તકણોના નિર્માણ માટે જરૂરી પોષક તત્ત્વો પૂરા પાડે છે.
બીટ અને દાડમ સંતુલિત આહારનો ભાગ બની શકે છે, પરંતુ માત્ર બીટ કે દાડમ ખાવાથી હિમોગ્લોબિન ઝડપથી વધી જશે તેની ખાતરી નથી.
હિમોગ્લોબિનની ઉણપની સારવાર કેવી રીતે થાય છે?
સારવાર હિમોગ્લોબિન કેટલું ઓછું છે અને તેની પાછળનું કારણ શું છે તેના પર આધાર રાખે છે.
આયર્નની ઊણપ હોય તો: ડૉક્ટર આયર્નની દવા અથવા જરૂર મુજબ આયર્ન ઇન્ફ્યુઝનની સલાહ આપી શકે છે.
વિટામિન B12 અથવા ફોલેટની ઊણપ હોય તો: સંબંધિત વિટામિનની દવા અથવા ઇન્જેક્શન આપવામાં આવી શકે છે.
રક્તસ્રાવ થતો હોય તો: રક્તસ્રાવનું કારણ શોધીને તેની સારવાર કરવામાં આવે છે.
કિડની અથવા અન્ય લાંબા ગાળાની બીમારી હોય તો: મૂળ બીમારી અને એનિમિયા બંનેને ધ્યાનમાં રાખીને સારવાર નક્કી થાય છે.
ગંભીર એનિમિયા હોય તો: દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે હોસ્પિટલમાં સારવાર અથવા બ્લડ ટ્રાન્સફ્યુઝનની જરૂર પડી શકે છે.
આયર્નની દવા પોતાની રીતે શરૂ કરવી યોગ્ય નથી, કારણ કે દરેક પ્રકારનો એનિમિયા આયર્નની ઊણપને કારણે થતો નથી. યોગ્ય સારવાર માટે તપાસ અને ડૉક્ટરની સલાહ જરૂરી છે.
હિમોગ્લોબિન કેટલા સમયમાં વધી શકે છે?
હિમોગ્લોબિનમાં સુધારો થવાનો સમય તેની ઊણપના કારણ, ગંભીરતા, સારવાર અને શરીર દવા પ્રત્યે કેવી પ્રતિક્રિયા આપે છે તેના પર આધાર રાખે છે. આયર્નની ઊણપમાં યોગ્ય સારવાર શરૂ થયા બાદ થોડા અઠવાડિયામાં સુધારો જોવા મળી શકે છે, પરંતુ શરીરમાં આયર્નનો સંગ્રહ ફરી પૂરતો થવામાં વધુ સમય લાગી શકે છે.
તેથી માત્ર લક્ષણો સુધરી ગયા છે એટલા માટે દવા પોતાની રીતે બંધ ન કરવી. ડૉક્ટરની સલાહ મુજબ ફરી રક્ત પરીક્ષણ કરાવવું જરૂરી છે.
ખાસ ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો
હિમોગ્લોબિન ઓછું હોવાનું કારણ જાણ્યા વિના માત્ર આહાર પર આધાર રાખવો નહીં.
વારંવાર થાક, ચક્કર અથવા શ્વાસ ચઢવાની સમસ્યા થાય તો CBC કરાવવાની જરૂરિયાત અંગે ડૉક્ટરની સલાહ લો.
આયર્નની ગોળીઓ બાળકોની પહોંચથી દૂર રાખો, કારણ કે વધુ માત્રામાં આયર્ન ઝેરી સાબિત થઈ શકે છે.
ગર્ભાવસ્થા, લાંબા સમયની બીમારી અથવા વધુ પડતા રક્તસ્રાવની સ્થિતિમાં તબીબી માર્ગદર્શન ખાસ જરૂરી છે.
નિષ્કર્ષ: હિમોગ્લોબિન શરીરના દરેક અંગ સુધી ઑક્સિજન પહોંચાડવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. સંતુલિત આહાર, જરૂરી તપાસ અને સમયસર સારવારથી તેની ઊણપને સંભાળી શકાય છે. થાક કે નબળાઈને સામાન્ય માનીને અવગણવાને બદલે, લક્ષણો સતત રહે તો તેનું યોગ્ય કારણ શોધવું સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ છે.