ગુજરાતમાં 1 ઓક્ટોબર, 2026થી બે મહત્વના કાયદાકીય ફેરફારો અમલમાં આવ્યા છે. એક તરફ રાજ્યમાં ગુજરાત યુનિફોર્મ સિવિલ કોડ, 2026 (UCC) સત્તાવાર રીતે અમલમાં આવ્યો છે, જ્યારે બીજી તરફ માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણ ક્ષેત્રે પણ નવા સુધારાઓ લાગુ કરવામાં આવ્યા છે.
રાષ્ટ્રપતિની મંજૂરી બાદ રાજ્ય સરકારે UCCને ગુજરાત સરકારના અસાધારણ ગેઝેટમાં ગુજરાત એક્ટ નં. 15 ઓફ 2026 તરીકે પ્રસિદ્ધ કર્યો છે. આ કાયદો લગ્ન, છૂટાછેડા, વારસો, લિવ-ઇન સંબંધો અને પરિવાર સંબંધિત અનેક કાનૂની બાબતોને એકસમાન માળખા હેઠળ લાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.
UCCમાં લગ્નથી લઈને વારસા સુધીના નિયમો
નવા કાયદા હેઠળ લગ્નની નોંધણીને મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે. લગ્નનો સત્તાવાર રેકોર્ડ ઉપલબ્ધ રહે તે માટે નોંધણી સંબંધિત જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. આ રેકોર્ડ ભવિષ્યમાં મિલકત, ભરણપોષણ અથવા અન્ય કાનૂની વિવાદોમાં ઉપયોગી બની શકે છે.
UCCમાં બાળલગ્નને લઈને પણ કડક જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે. સાથે જ બહુપત્નીત્વ અને લગ્ન સંબંધિત છેતરપિંડી સામે નિયંત્રણ માટે પણ નિયમો સામેલ કરવામાં આવ્યા છે.
લિવ-ઇન સંબંધો માટે નવી કાનૂની વ્યવસ્થા
UCCની મહત્વની બાબતોમાં લિવ-ઇન રિલેશનશિપનો સમાવેશ થાય છે. કાયદામાં આવા સંબંધોની નોંધણી અને સંબંધિત પ્રક્રિયાઓ માટે જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
લિવ-ઇન સંબંધમાંથી જન્મેલા બાળકના કાનૂની અધિકારોને પણ સુરક્ષા આપવામાં આવી છે. સંબંધ સમાપ્ત થવા અથવા પાર્ટનર વચ્ચે વિવાદ ઊભો થવા જેવી સ્થિતિમાં ભરણપોષણ અને અન્ય કાનૂની અધિકારો અંગે પણ જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.
છૂટાછેડા અને ભરણપોષણ માટે એકસરખું માળખું
UCCમાં લગ્નવિચ્છેદ અને ભરણપોષણ સંબંધિત નિયમોને પણ એકસમાન કાનૂની માળખા હેઠળ લાવવાની જોગવાઈ છે. છૂટાછેડાની પ્રક્રિયા, બંને પક્ષોના અધિકારો અને ભરણપોષણ જેવા મુદ્દાઓ માટે કાયદામાં જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.
બાળકોની કસ્ટડી અંગે નિર્ણય લેતી વખતે બાળકના હિતને ધ્યાનમાં રાખવાની વ્યવસ્થા પણ કાયદાનો મહત્વનો ભાગ છે.
વારસામાં દીકરી અને દીકરાના અધિકારો
મિલકતના વારસાને લઈને પણ UCCમાં મહત્વની જોગવાઈઓ છે. પુત્ર અને પુત્રીને વારસામાં સમાન અધિકાર આપવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
વસિયત વિના વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય ત્યારે મિલકતના વારસદારો નક્કી કરવા માટે પણ કાયદામાં જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. તેમાં માતા-પિતા સહિતના વારસદારોના અધિકારોને સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે.
પત્ની, વિધવા અને છૂટાછેડા લીધેલી મહિલાના મિલકત અને ભરણપોષણ સંબંધિત અધિકારો અંગે પણ કાયદામાં જોગવાઈઓ કરવામાં આવી છે.
ગુજરાતના દરેક વ્યક્તિ પર UCC લાગુ નહીં પડે
UCCમાં કેટલીક શ્રેણીઓને કાયદાના દાયરામાંથી બહાર રાખવામાં આવી છે. બંધારણની કલમ 342 હેઠળની અનુસૂચિત જનજાતિઓ એટલે કે ST સમુદાયો માટે વિશેષ છૂટ રાખવામાં આવી છે.
આ ઉપરાંત બંધારણના ભાગ XXI હેઠળ પરંપરાગત અધિકારો અને વિશેષ સુરક્ષા ધરાવતા કેટલાક સમુદાયો પર પણ આ કોડ લાગુ નહીં પડે.
કાયદામાં ‘Resident’ એટલે કે રહેવાસીની પણ અલગ વ્યાખ્યા આપવામાં આવી છે. તેમાં ગુજરાતમાં લાંબા સમયથી રહેતા લોકો ઉપરાંત ગુજરાતમાં જન્મેલા અને રાજ્યમાં રહેતા માતા-પિતા ધરાવતા લોકો તથા કેટલીક સરકારી સેવા અને સરકારી યોજનાઓ સાથે જોડાયેલી શ્રેણીઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
શિક્ષણ ક્ષેત્રે પણ 1 ઓક્ટોબરથી નવા નિયમોUCCની સાથે જ ગુજરાતના શિક્ષણ ક્ષેત્રે પણ મહત્વનો કાયદાકીય ફેરફાર અમલમાં આવ્યો છે.
ગુજરાત સરકારે ગુજરાત સેકન્ડરી એન્ડ હાયર સેકન્ડરી એજ્યુકેશન (એમેન્ડમેન્ટ) એક્ટ, 2026ને પણ 1 ઓક્ટોબર, 2026થી અમલમાં મૂકવા માટે નોટિફિકેશન બહાર પાડ્યું છે.
આ સુધારો ગુજરાત સેકન્ડરી એન્ડ હાયર સેકન્ડરી એજ્યુકેશન એક્ટ, 1972માં કરવામાં આવ્યો છે.
ખાનગી શાળાઓ પર વધુ નિયમન
નવા સુધારાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સરકારી ગ્રાન્ટ મેળવતી ખાનગી માધ્યમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળાઓને શિક્ષણ કાયદાના નિયમન હેઠળ વધુ સ્પષ્ટ રીતે લાવવાનો છે.
અનધિકૃત રીતે શાળા ચલાવવી, નિયમોનું પાલન કર્યા વિના સ્ટાફની નિમણૂક કરવી અથવા શિક્ષણ સંબંધિત નિયમોનો ભંગ કરવો જેવી બાબતો સામે કડક દંડની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
અનરજિસ્ટર્ડ શાળા ચલાવવાના કિસ્સામાં ₹10 લાખથી ₹15 લાખ સુધીના દંડ અને 1થી 2 વર્ષ સુધીની કેદ જેવી જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
શિક્ષકો અને કર્મચારીઓની ભરતી પર પણ નિયમો
સુધારા હેઠળ શાળાના શિક્ષકો, આચાર્યો અને અન્ય કર્મચારીઓની ભરતી, લાયકાત અને સેવા શરતો અંગે સરકાર નિયમો બનાવી શકશે.
સરકારી ગ્રાન્ટ મેળવતી શાળાઓમાં ભરતી પ્રક્રિયા દરમિયાન રાજ્ય સરકારની અનામત નીતિના પાલન પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
શાળા મેનેજમેન્ટ દ્વારા શિક્ષક અથવા આચાર્યને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવે ત્યારે તેની મંજૂરી માટે સત્તાધિકારી સમક્ષ પ્રક્રિયા કરવાની જોગવાઈ પણ કરવામાં આવી છે.
શાળા બંધ કરવી હોય તો પણ મંજૂરી જરૂરી
નવા નિયમો અનુસાર શાળા સંચાલન પોતાની રીતે શાળા બંધ કરી શકશે નહીં. શાળા બંધ કરવા માટે નિર્ધારિત પ્રક્રિયા અને સંબંધિત બોર્ડની મંજૂરી જરૂરી રહેશે.
નિયમોના ભંગ બદલ દંડની જોગવાઈમાં પણ વધારો કરવામાં આવ્યો છે.
1 ઓક્ટોબરથી ગુજરાતમાં બે ક્ષેત્રે મોટો કાયદાકીય બદલાવ
આમ, 1 ઓક્ટોબર, 2026થી ગુજરાતમાં એકસાથે બે મહત્વના કાયદાકીય ફેરફારો અમલમાં આવ્યા છે.
UCC દ્વારા લગ્ન, છૂટાછેડા, લિવ-ઇન સંબંધો અને વારસા જેવી વ્યક્તિગત અને કૌટુંબિક બાબતો માટે નવું કાનૂની માળખું અમલમાં આવ્યું છે.
બીજી તરફ શિક્ષણ કાયદાના સુધારાથી શાળાઓની નોંધણી, સંચાલન, ભરતી, કર્મચારીઓ અને નિયમોના પાલન અંગે વધુ સ્પષ્ટ તથા કડક જોગવાઈઓ અમલમાં આવી છે.
બંને કાયદાઓને લઈને ગુજરાત સરકારના અસાધારણ ગેઝેટમાં સત્તાવાર પ્રકાશન અને અમલની પ્રક્રિયા 1 ઓક્ટોબરથી કરવામાં આવી છે.