નવી દિલ્હી: દેશમાં દવાઓની કિંમતો અને દર્દીઓ પર વધતા સારવાર ખર્ચ વચ્ચે એક ચોંકાવનારી માહિતી સામે આવી છે. મોંઘી દવાઓ વેચતી કંપનીઓ પાસેથી સરકારને ₹8,447.4 કરોડની વસૂલાત કરવાની બાકી છે. રાષ્ટ્રીય ઔષધિ કિંમત નિર્ધારણ પ્રાધિકરણ (NPPA) દ્વારા કંપનીઓને કુલ ₹10,029.8 કરોડ ચૂકવવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ અત્યાર સુધી માત્ર ₹1,582.4 કરોડ જ વસૂલવામાં આવ્યા છે. એટલે કે કુલ રકમમાંથી આશરે 84 ટકા રકમ હજુ બાકી છે.
આ સ્થિતિમાં દવાઓની કિંમત પર નિયંત્રણ અને દર્દીઓને આર્થિક રાહત આપવાની વ્યવસ્થાને લઈને સવાલો ઊભા થયા છે.
₹5,800 કરોડથી વધુ રકમ કાનૂની વિવાદોમાં ફસાયેલી
ઉપલબ્ધ આંકડા અનુસાર, દવા કંપનીઓ પાસેથી વસૂલવાની બાકી રકમનો મોટો હિસ્સો કાનૂની વિવાદોમાં અટવાયેલો છે. ₹5,800 કરોડથી વધુની રકમ સંબંધિત કેસો અને કાનૂની પ્રક્રિયાઓમાં ફસાયેલી હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
આ ઉપરાંત, આશરે ₹200 કરોડની વસૂલાત માટેના કેસ જિલ્લા અધિકારીઓને મોકલવામાં આવ્યા છે. બીજી તરફ, ₹2,369.3 કરોડની રકમની વસૂલાત માટેની પ્રક્રિયા ચાલુ છે.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે નિર્ધારિત કિંમત કરતાં વધુ રકમ વસૂલવાના મામલાઓમાં સરકારી વસૂલાતની પ્રક્રિયા હજુ પૂર્ણ થઈ નથી.
NPPA શું છે અને દવાઓની કિંમત કેવી રીતે નક્કી કરે છે?
રાષ્ટ્રીય ઔષધિ કિંમત નિર્ધારણ પ્રાધિકરણ એટલે કે NPPA કેન્દ્ર સરકાર હેઠળ કાર્યરત સંસ્થા છે. તેનું મુખ્ય કાર્ય નીતિ મુજબ આવશ્યક દવાઓની કિંમતો નક્કી કરવાનું અને દવાઓની કિંમત સંબંધિત નિયમોનું પાલન થાય છે કે નહીં તેના પર નજર રાખવાનું છે.
જો કોઈ દવા કંપની અથવા વેચાણકર્તા લાગુ પડતા નિયમો મુજબ નક્કી કરેલી મહત્તમ કિંમત કરતાં વધુ રકમ વસૂલે, તો સંબંધિત જોગવાઈઓ હેઠળ વધારાની રકમ વ્યાજ સહિત વસૂલવાનો આદેશ આપવામાં આવી શકે છે.
આ વ્યવસ્થાનો હેતુ દવાઓની કિંમતો પર નિયંત્રણ રાખવાનો અને દર્દીઓ પર બિનજરૂરી આર્થિક બોજ ન પડે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
સારવારના ખર્ચમાં દવાઓનો મોટો હિસ્સો
દર્દીઓ માટે દવાઓનો ખર્ચ આરોગ્યસંભાળના કુલ ખર્ચનો મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ છે. ઉપલબ્ધ આંકડા અનુસાર, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સારવારના કુલ ખર્ચમાંથી લગભગ 19 ટકા રકમ દવાઓ પાછળ ખર્ચાય છે. જ્યારે શહેરી વિસ્તારોમાં આ હિસ્સો આશરે 15 ટકા નોંધાયો છે.
આ સ્થિતિમાં દવાઓની કિંમતમાં થતો વધારો સામાન્ય પરિવારોના બજેટને અસર કરી શકે છે. ખાસ કરીને લાંબા સમય સુધી દવાઓ લેવી પડતી હોય અથવા ગંભીર બીમારીની સારવાર ચાલતી હોય ત્યારે ખર્ચનો બોજ વધુ અનુભવાય છે.
દર્દીઓને વધારાના ચૂકવેલા પૈસા પરત કેમ મળતા નથી?
આ સમગ્ર મામલામાં સૌથી મહત્ત્વનો સવાલ એ છે કે જો દવા કંપનીઓએ નિર્ધારિત કિંમત કરતાં વધુ રકમ વસૂલી હોય, તો તે રકમ ચૂકવનારા દર્દીઓને તેમના પૈસા પરત કેમ ન મળે?
સરકાર દ્વારા કંપનીઓ પાસેથી વધારાની વસૂલાત કરવાની જોગવાઈ હોવા છતાં, દર્દીઓએ અગાઉ ખરીદેલી દવાઓ માટે ચૂકવેલી વધારાની રકમ તેમને સીધી પરત મળે છે કે નહીં, તે અંગે પ્રશ્નો ઊભા થયા છે.
દર્દીઓના દૃષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે તો, વધારાની કિંમત ચૂકવવાનું સીધું આર્થિક નુકસાન તેમને જ સહન કરવું પડે છે. તેથી વસૂલાતની પ્રક્રિયા સાથે ગ્રાહકોને રાહત આપવાની વ્યવસ્થા કેટલી અસરકારક છે તે અંગે ચર્ચા જરૂરી બની છે.
દવા મોંઘી વેચવામાં આવે તો ફરિયાદ ક્યાં કરવી?
જો તમને લાગે કે કોઈ મેડિકલ સ્ટોર અથવા કંપનીએ દવા માટે લાગુ પડતી મહત્તમ છૂટક કિંમત કરતાં વધુ રકમ વસૂલી છે, તો ફરિયાદ કરતાં પહેલાં નીચેની બાબતો તપાસો:
1. દવાનું પાકું બિલ મેળવો: બિલમાં દવાનું નામ, કિંમત અને ખરીદીની વિગતો સ્પષ્ટ હોવી જોઈએ.
2. NPPAનો સંપર્ક કરો: આપેલી માહિતી મુજબ, ટોલ-ફ્રી હેલ્પલાઇન નંબર 1800-11-1255 પર સંપર્ક કરીને ફરિયાદ નોંધાવી શકાય છે.
3. ઑનલાઇન ફરિયાદ કરો: Pharma Sahi Daam ઍપ અથવા NPPAની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર ઉપલબ્ધ ફરિયાદ વ્યવસ્થા તપાસો.
4. જરૂરી પુરાવા જોડો: દવાના બિલનો ફોટો, મેડિકલ સ્ટોરનું નામ, દવાનું નામ અને વસૂલવામાં આવેલી રકમ જેવી વિગતો તૈયાર રાખો.
ફરિયાદ નોંધાવતાં પહેલાં હેલ્પલાઇન નંબર અને ફરિયાદની વર્તમાન પ્રક્રિયાની સત્તાવાર સ્ત્રોત દ્વારા પુષ્ટિ કરવી યોગ્ય રહેશે.
હવે વસૂલાત અને દર્દીઓને રાહત પર નજર
દવા કંપનીઓ પાસેથી હજારો કરોડ રૂપિયાની વસૂલાત બાકી હોવાની માહિતી દવાઓની કિંમતો પર નિયંત્રણ અને નિયમોના અમલ અંગે મહત્ત્વના સવાલો ઊભા કરે છે. એક તરફ સરકાર વધારાની વસૂલાત માટે કાર્યવાહી કરી રહી છે, તો બીજી તરફ દર્દીઓને થયેલા આર્થિક નુકસાનની ભરપાઈ કેવી રીતે થઈ શકે તે અંગે સ્પષ્ટતા જરૂરી છે.
હવે જોવાનું એ રહેશે કે બાકી વસૂલાતની પ્રક્રિયા કેટલી ઝડપથી આગળ વધે છે અને દવાઓ માટે વધુ પૈસા ચૂકવનારા દર્દીઓને રાહત આપવા માટે કોઈ વ્યવસ્થા અમલમાં આવે છે કે નહીં.