દિવાળી નજીક આવતાં જ ઘરની સાફસફાઈ, રંગરોગાન અને ફર્નિચરને નવો લુક આપવાની તૈયારીઓ શરૂ થઈ જાય છે. પરંતુ ઘરને સુંદર બનાવવાની આ પ્રક્રિયામાં સ્વાસ્થ્ય સાથે બાંધછોડ ન થાય તેનું ધ્યાન રાખવું પણ એટલું જ જરૂરી છે. કેટલાક પેઇન્ટમાં સીસું (લેડ) અને વોલેટાઇલ ઓર્ગેનિક કમ્પાઉન્ડ્સ (VOCs) જેવાં હાનિકારક તત્ત્વો હોઈ શકે છે. ખાસ કરીને બાળકો, ગર્ભવતી મહિલાઓ અને શ્વસન સંબંધિત સમસ્યા ધરાવતા લોકો માટે આ રસાયણો જોખમ ઊભું કરી શકે છે. ત્યારે જાણીએ દિવાળીની રંગાઈ દરમિયાન કઈ સાવચેતીઓ રાખવી જરૂરી છે.
પેઇન્ટની સુંદરતા પાછળ છુપાયેલું સ્વાસ્થ્યનું જોખમ
ઘરની દિવાલોને નવો રંગ આપવાથી ઘર સુંદર દેખાય છે, પરંતુ પેઇન્ટમાં વપરાતા કેટલાક રસાયણો હવામાં ભળી શકે છે. પેઇન્ટિંગ દરમિયાન નીકળતા રાસાયણિક વાયુઓ અને બારીક કણો શ્વાસ દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે. ખાસ કરીને બંધ રૂમમાં રંગકામ કરવામાં આવે ત્યારે આ તત્ત્વોનું પ્રમાણ વધી શકે છે.
જૂના પેઇન્ટને ઉખેડવા, ઘસવા અથવા રિપેરિંગ કરવા દરમિયાન પણ જોખમ વધી શકે છે. જૂના પેઇન્ટમાં સીસું હોય તો તેમાંથી નીકળતી ધૂળ ઘરની સપાટી, રમકડાં અને અન્ય વસ્તુઓ પર જમા થઈ શકે છે.
પેઇન્ટમાં સીસું હોય તો બાળકોના સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસર થઈ શકે છે
સીસું એક ઝેરી ધાતુ છે, જેનો સંપર્ક માનવ શરીર માટે નુકસાનકારક બની શકે છે. બાળકોમાં તેનું જોખમ વધારે છે, કારણ કે તેમનું મગજ અને નર્વસ સિસ્ટમ હજી વિકસતાં હોય છે.
2019માં ટૉક્સિક્સ લિંક દ્વારા કરવામાં આવેલા એક અભ્યાસમાં ભારતીય બજારમાં વેચાતા પેઇન્ટમાં સીસાની હાજરી અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. અભ્યાસના અહેવાલ મુજબ, તપાસવામાં આવેલા 17 પેઇન્ટમાંથી 13માં સીસાનું પ્રમાણ 10,000 ppmથી વધુ હતું. આ આંકડા તે અભ્યાસના નમૂનાઓને લગતા છે; તેને બજારમાં વેચાતા તમામ પેઇન્ટનું પ્રતિનિધિત્વ માનવું નહીં.
ભારતમાં ઘરેલુ પેઇન્ટ માટે સીસાની મહત્તમ મર્યાદા 90 ppm નક્કી કરવામાં આવી છે.
યુનિસેફ અને પ્યોર અર્થના 2020ના અહેવાલ 'ધ ટૉક્સિક ટ્રુથ' અનુસાર, દુનિયાભરમાં આશરે 80 કરોડ બાળકોના લોહીમાં સીસાનું સ્તર 5 માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ડેસિલિટર અથવા તેનાથી વધુ હોવાનો અંદાજ હતો. બાળકો માટે સીસાના સંપર્કનું કોઈ સુરક્ષિત સ્તર માનવામાં આવતું નથી.
સીસાના સંપર્કથી શરીરને શું નુકસાન થઈ શકે?
સીસું શરીરમાં પ્રવેશ્યા પછી મગજ, કિડની, હૃદય અને નર્વસ સિસ્ટમ સહિત અનેક અંગોને અસર કરી શકે છે. બાળકોમાં તેની અસર વધુ ગંભીર બની શકે છે.
સીસાના સંપર્કથી બાળકોની શીખવાની ક્ષમતા, યાદશક્તિ, વર્તન અને મગજના વિકાસ પર નકારાત્મક અસર પડી શકે છે. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન સીસાનો સંપર્ક ગર્ભસ્થ શિશુના વિકાસને પણ અસર કરી શકે છે. લાંબા સમય સુધી સંપર્ક રહે તો શરીરમાં સીસું જમા થવાનું જોખમ રહે છે.
ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર હેલ્થ મેટ્રિક્સ એન્ડ ઇવેલ્યુએશન (IHME)ના ગ્લોબલ બર્ડન ઑફ ડિસીઝ અભ્યાસના અંદાજ મુજબ, વર્ષ 2021માં વિશ્વભરમાં સીસાના સંપર્ક સાથે સંકળાયેલા અંદાજે 15 લાખ મૃત્યુ થયાં હતાં.
પેઇન્ટમાંથી નીકળતા VOCs પણ બની શકે છે સમસ્યાનું કારણ
પેઇન્ટમાં જોવા મળતાં અન્ય રસાયણોમાં VOCs એટલે કે વોલેટાઇલ ઓર્ગેનિક કમ્પાઉન્ડ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ એવા કાર્બનિક રસાયણો છે, જે સામાન્ય તાપમાને હવામાં વરાળરૂપે ભળી શકે છે. તેનો ઉપયોગ કેટલાક પેઇન્ટ, વાર્નિશ, થિનર અને ફર્નિચરની પોલિશમાં કરવામાં આવે છે.
VOCsના સંપર્કમાં આવવાથી આંખો, નાક અને ગળામાં બળતરા થઈ શકે છે. કેટલાક લોકોને માથાનો દુખાવો, ચક્કર, ઊબકા, ઉધરસ અથવા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થઈ શકે છે. ચોક્કસ રસાયણ, તેના પ્રમાણ અને સંપર્કના સમયગાળા પ્રમાણે સ્વાસ્થ્ય પર થતી અસર અલગ હોઈ શકે છે. કેટલાક VOCsના લાંબા ગાળાના સંપર્કથી ગંભીર સ્વાસ્થ્ય જોખમો પણ ઊભા થઈ શકે છે.
પેઇન્ટની ગંધ પરથી તેની સુરક્ષા નક્કી કરી શકાય?
ઘણા લોકો માને છે કે પેઇન્ટની ગંધ ઓછી હોય તો તે સ્વાસ્થ્ય માટે સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે. પરંતુ આ માન્યતા સાચી નથી. માત્ર ગંધ અથવા રંગ પરથી પેઇન્ટમાં સીસું કે અન્ય હાનિકારક રસાયણો છે કે નહીં તે જાણી શકાતું નથી.
પેઇન્ટ ખરીદતી વખતે કેટલીક બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે:
પેઇન્ટના ડબ્બા પર આપેલી સામગ્રી અને સુરક્ષા સંબંધિત માહિતી વાંચો.
ઉત્પાદકની વેબસાઇટ પર પેઇન્ટમાં રહેલા રસાયણો વિશેની વિગતો તપાસો.
શક્ય હોય ત્યાં સુધી સીસાની મર્યાદાનું પાલન કરતા અને ઓછા VOC ધરાવતા પેઇન્ટ પસંદ કરો.
માત્ર 'ઇકો-ફ્રેન્ડલી' અથવા 'નોન-ટોક્સિક' લખેલું હોવાથી પેઇન્ટ સંપૂર્ણપણે જોખમમુક્ત છે એવું ન માનો.
શંકા હોય તો માન્યતાપ્રાપ્ત લેબોરેટરીમાં પેઇન્ટની તપાસ કરાવો.
વોટર-બેઝ્ડ પેઇન્ટ વધુ સારો વિકલ્પ છે?
સામાન્ય રીતે વોટર-બેઝ્ડ પેઇન્ટમાં ઘણા સોલ્વન્ટ-બેઝ્ડ પેઇન્ટની સરખામણીએ VOCsનું પ્રમાણ ઓછું હોઈ શકે છે. તેથી ઘર માટે પેઇન્ટ પસંદ કરતી વખતે તે એક સારો વિકલ્પ બની શકે છે.
જોકે, વોટર-બેઝ્ડ પેઇન્ટ સંપૂર્ણપણે કેમિકલ-ફ્રી હોય એવું નથી. તેમાં પણ પ્રિઝર્વેટિવ્સ અને અન્ય રસાયણો હોઈ શકે છે. એટલે પેઇન્ટ પસંદ કરતી વખતે તેની ગંધને બદલે ઉત્પાદનની વિગતો, VOCનું પ્રમાણ અને ઉત્પાદકની સુરક્ષા સૂચનાઓ તપાસવી વધુ યોગ્ય છે.
જૂના પેઇન્ટને ઉખેડતી વખતે કેમ રાખવી વધુ સાવચેતી?
જૂના પેઇન્ટને ઘસવા, સ્ક્રેપ કરવા અથવા મશીનથી ઉખેડવા દરમિયાન બારીક ધૂળ હવામાં ફેલાઈ શકે છે. જો પેઇન્ટમાં સીસું હોય તો આ ધૂળ શરીરમાં પ્રવેશવાનું જોખમ વધારી શકે છે.
આ ધૂળ જમીન, બારીઓ, ફર્નિચર, રમકડાં અને રસોડાની સપાટીઓ પર જમા થઈ શકે છે. બાળકો જમીન પર રમતી વખતે અથવા દૂષિત હાથ મોઢામાં નાખતી વખતે તેના સંપર્કમાં આવી શકે છે.
આથી, ખાસ કરીને જૂના મકાનમાં પેઇન્ટિંગ કરાવતી વખતે જૂના પેઇન્ટમાં સીસું હોવાની શક્યતા ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે. શંકા હોય તો સામાન્ય રીતે ઘસવાને બદલે યોગ્ય તાલીમ ધરાવતા નિષ્ણાતની મદદ લેવી વધુ સુરક્ષિત છે.
દિવાળીની રંગાઈ દરમિયાન બાળકો અને ગર્ભવતી મહિલાઓને દૂર રાખો
પેઇન્ટિંગ દરમિયાન બાળકો અને ગર્ભવતી મહિલાઓને જોખમી ધૂળ તથા રાસાયણિક વાયુઓના સંપર્કથી દૂર રાખવા જોઈએ. શક્ય હોય તો રંગકામ ચાલી રહ્યું હોય તે જગ્યા પર તેમનો પ્રવેશ બંધ રાખવો.
સાથે જ આ સાવચેતીઓનું પાલન કરો:
રંગકામ શરૂ થાય તે પહેલાં બાળકો અને ગર્ભવતી મહિલાઓ માટે વૈકલ્પિક રહેવાની વ્યવસ્થા વિચારો.
પેઇન્ટ, થિનર અને રંગકામનાં સાધનો બાળકોની પહોંચથી દૂર રાખો.
રમકડાં, કપડાં અને બાળકોની અન્ય વસ્તુઓને રંગકામવાળી જગ્યાથી દૂર ખસેડો.
કામ પૂર્ણ થયા પછી યોગ્ય સફાઈ થાય ત્યાં સુધી બાળકોને ત્યાં રમવા ન દો.
પેઇન્ટના ડબ્બા અને થિનરને ખુલ્લાં ન રાખો.
ઘરની અંદર વેન્ટિલેશન જાળવવું કેમ જરૂરી છે?
પેઇન્ટિંગ દરમિયાન ઘરની અંદર તાજી હવાની અવરજવર રહેવી જરૂરી છે. બંધ રૂમમાં રાસાયણિક વાયુઓ જમા થઈ શકે છે, જેના કારણે બળતરા, માથાનો દુખાવો અથવા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
રંગકામ દરમિયાન શક્ય હોય ત્યાં સુધી બારીઓ અને દરવાજા ખુલ્લા રાખો. યોગ્ય રીતે બહારની હવા તરફ હવા કાઢતી એક્ઝોસ્ટ વ્યવસ્થા ઉપયોગી બની શકે છે. માત્ર એર કન્ડિશનર પર નિર્ભર ન રહો, કારણ કે સામાન્ય એર કન્ડિશનર બહારની તાજી હવા અંદર લાવતું નથી.
પેઇન્ટના ડબ્બા પર આપેલી સૂચનાઓનું પાલન કરો અને રંગકામ પૂરું થયા પછી પણ જરૂરી સમય સુધી હવાની અવરજવર ચાલુ રાખો.
માસ્ક પહેરવાથી સંપૂર્ણ સુરક્ષા મળે છે?
સામાન્ય કપડાંનો માસ્ક અથવા સર્જિકલ માસ્ક પેઇન્ટમાંથી નીકળતા તમામ રાસાયણિક વાયુઓથી સુરક્ષા આપતો નથી. જોખમના પ્રકાર પ્રમાણે યોગ્ય રેસ્પિરેટર અને અન્ય સુરક્ષા સાધનોની જરૂર પડી શકે છે.
ખાસ કરીને જૂના પેઇન્ટને ઘસવા કે ઉખેડવા દરમિયાન ધૂળથી બચવા માટે યોગ્ય સુરક્ષા વ્યવસ્થા જરૂરી છે. માત્ર માસ્ક પહેરવાને બદલે વેન્ટિલેશન સુધારવું, સંપર્ક ઘટાડવો અને યોગ્ય સાધનોનો ઉપયોગ કરવો પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
ફર્નિચરની પોલિશ અને વાર્નિશથી પણ સાવધાન રહો
દિવાળી પહેલાં માત્ર દિવાલો જ નહીં, પરંતુ લાકડાના ફર્નિચર, બારીઓ અને દરવાજાઓને પણ પોલિશ કરવામાં આવે છે. કેટલીક પોલિશ અને વાર્નિશમાં VOCs તથા અન્ય સોલ્વન્ટ્સ હોઈ શકે છે.
તેમના સંપર્કથી આંખો અને ત્વચામાં બળતરા, માથાનો દુખાવો, ચક્કર અથવા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થઈ શકે છે. તેથી પોલિશ કરતી વખતે પણ હવાની અવરજવર જાળવો અને ઉત્પાદકની સૂચનાઓનું પાલન કરો.
પેઇન્ટિંગ પછી ઘરમાં ક્યારે પાછા ફરવું?
પેઇન્ટિંગ પૂર્ણ થયા પછી ઘરમાં પાછા ફરવા માટે કોઈ એક નિશ્ચિત સમય દરેક પ્રકારના પેઇન્ટને લાગુ પડતો નથી. તે પેઇન્ટના પ્રકાર, વપરાયેલી માત્રા, રૂમના કદ, તાપમાન, ભેજ અને વેન્ટિલેશન પર આધાર રાખે છે.
પેઇન્ટના ડબ્બા પર આપેલી સૂચનાઓનું પાલન કરો અને પૂરતી હવાની અવરજવર જાળવો. માત્ર ગંધ જતી રહી હોય એટલે તમામ હાનિકારક તત્ત્વો દૂર થઈ ગયાં છે એવું માનવું નહીં. બાળકો, ગર્ભવતી મહિલાઓ અને શ્વસન સંબંધિત સમસ્યા ધરાવતા લોકોએ ખાસ સાવચેતી રાખવી જોઈએ.
પેઇન્ટની ધૂળ અને બચેલા રસાયણોની સફાઈ કેવી રીતે કરવી?
રંગકામ પૂરું થયા પછી યોગ્ય સફાઈ કરવી પણ એટલી જ જરૂરી છે. ખાસ કરીને જૂના પેઇન્ટમાં સીસું હોવાની શક્યતા હોય તો ધૂળને સૂકા કપડાથી લૂછવી કે સામાન્ય ઝાડુથી ઉડાડવી નહીં. આવી સ્થિતિમાં યોગ્ય પદ્ધતિથી સફાઈ કરાવતા નિષ્ણાતની મદદ લેવી જોઈએ.
પેઇન્ટ અને થિનરના બચેલા ભાગોને ગટરમાં ન વહાવો. સ્થાનિક નિયમો અનુસાર તેનો નિકાલ કરો. રસાયણોને મૂળ ડબ્બામાં, સારી રીતે બંધ કરીને અને બાળકોની પહોંચથી દૂર રાખો.
પેઇન્ટિંગ દરમિયાન કયા લક્ષણો દેખાય તો તરત સાવધાન થવું?
પેઇન્ટના રસાયણો અથવા ધૂળના સંપર્કમાં આવ્યા પછી આંખો, નાક કે ગળામાં તીવ્ર બળતરા, માથાનો દુખાવો, ચક્કર, ઊબકા, ઉધરસ અથવા છાતીમાં જકડાશ જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
આવા લક્ષણો દેખાય તો તરત જ તે જગ્યા છોડીને તાજી હવામાં જાઓ. જો શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, છાતીમાં ગંભીર જકડાશ અથવા અન્ય ગંભીર લક્ષણો દેખાય તો તાત્કાલિક તબીબી મદદ લો.
દિવાળી પહેલાં રંગાઈ કરાવો, પરંતુ સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખીને
દિવાળી પહેલાં ઘરની રંગાઈ કરાવવી એ ઘરને નવો લુક આપવાની સારી તક છે. પરંતુ પેઇન્ટની પસંદગીથી લઈને રંગકામ, વેન્ટિલેશન અને સફાઈ સુધી દરેક તબક્કે સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.
ઓછા VOC ધરાવતો યોગ્ય પેઇન્ટ પસંદ કરવો, જૂના પેઇન્ટને ઉખેડતી વખતે સાવચેતી રાખવી, બાળકો અને ગર્ભવતી મહિલાઓને રંગકામની જગ્યાથી દૂર રાખવાં તથા પૂરતી હવાની અવરજવર જાળવવી—આ પગલાં જોખમ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
યાદ રાખો, ઘરની સુંદરતા સાથે પરિવારનું સ્વાસ્થ્ય જાળવવું પણ દિવાળીની તૈયારીઓનો જ એક મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ છે.