ઘણીવાર એવું બને છે કે આપણે બીજાઓને ખુશ રાખવા માટે સતત પ્રયત્નો કરીએ છીએ, તેમની જરૂરિયાતોનું ધ્યાન રાખીએ છીએ અને સંબંધમાં પોતાની તરફથી દરેક શક્ય પ્રયાસ કરીએ છીએ. તેમ છતાં, જ્યારે બદલામાં એટલો પ્રેમ, કાળજી કે મહત્વ મળતું નથી, ત્યારે મનમાં એક સવાલ ઊભો થાય છે કે શું હું કોઈના માટે એટલો મહત્વપૂર્ણ નથી? મનોવિજ્ઞાનના નિષ્ણાતોના મતે, બાળપણના અનુભવો આવી લાગણીઓ પાછળનું એક કારણ હોઈ શકે છે. જોકે, દરેક વખતે સમસ્યા આપણી વિચારસરણીમાં જ હોય એવું જરૂરી નથી.
બાળપણની સરખામણી આત્મવિશ્વાસને અસર કરી શકે છે
30 વર્ષની એક મહિલાએ પોતાની સમસ્યા વ્યક્ત કરતાં જણાવ્યું કે બાળપણથી જ તેને એવું લાગતું હતું કે પરિવારના સભ્યો, શિક્ષકો અને સંબંધીઓ તેની મોટી બહેનને વધુ મહત્વ આપે છે. બહેનના દેખાવની પ્રશંસા થતી, જ્યારે તેને અવગણનાનો અનુભવ થતો હતો.
સમય પસાર થયો, પરંતુ આ લાગણી તેના જીવનમાંથી દૂર થઈ નહીં. હવે તેના પ્રેમસંબંધમાં પણ તેને આવી જ પરિસ્થિતિનો અનુભવ થાય છે. તે પોતાના પાર્ટનરની કાળજી રાખે છે અને તેને પૂરતું મહત્વ આપે છે, પરંતુ બદલામાં તેને એટલું ધ્યાન મળતું નથી.
આવી સ્થિતિમાં વ્યક્તિના મનમાં ધીમે-ધીમે એવી માન્યતા ઘર કરી શકે છે કે તે બીજાઓ કરતાં ઓછું મહત્વ ધરાવે છે. ત્યારબાદ સંબંધમાં કોઈ નાની ઘટના બને ત્યારે પણ તેને પોતાની જૂની લાગણી સાથે જોડીને જોવામાં આવે છે.
બીજાઓને ખુશ રાખવાની આદત કેમ પડે છે?
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિને બાળપણમાં વારંવાર સરખામણી અથવા અવગણનાનો અનુભવ થાય છે, ત્યારે તે મોટા થયા પછી સંબંધોમાં સ્વીકૃતિ મેળવવા માટે વધારે પ્રયત્નો કરી શકે છે.
આવી વ્યક્તિ ઘણીવાર પોતાની જરૂરિયાતોને પાછળ રાખે છે, સામેની વ્યક્તિને નારાજ ન કરવા માટે સતત સમાધાન કરે છે અને પ્રેમ મેળવવા માટે પોતાની ક્ષમતા કરતાં વધારે જવાબદારી ઉપાડે છે.
પરંતુ અહીં એક વાત સમજવી જરૂરી છે કે વધુ પડતા પ્રયત્નો કરવાથી સામેની વ્યક્તિ પણ એટલો જ પ્રેમ અને આદર આપશે તેની કોઈ ખાતરી નથી. જ્યારે અપેક્ષા પૂરી થતી નથી, ત્યારે જૂની લાગણી વધુ મજબૂત બની શકે છે.
શું દરેક વખતે ભૂલ પોતાની જ હોય છે?
આ સવાલનો જવાબ સમજવો ખૂબ જરૂરી છે. બાળપણના અનુભવો વ્યક્તિના વિચારોને અસર કરી શકે છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે વર્તમાન સંબંધમાં થતી દરેક સમસ્યા માટે વ્યક્તિ પોતે જ જવાબદાર છે.
જો તમારો પાર્ટનર વારંવાર તમારી લાગણીઓને અવગણે છે, તમારી સીમાઓનું સન્માન કરતો નથી અથવા સંબંધ જાળવવા માટે માત્ર તમે જ પ્રયત્નો કરો છો, તો તેના વર્તનનું પણ નિષ્પક્ષ મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે.
બીજી તરફ, ક્યારેક સામેની વ્યક્તિ વ્યસ્ત હોય, પોતાની લાગણીઓ વ્યક્ત કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવતી હોય અથવા કોઈ વાત પર ધ્યાન ન આપી શકતી હોય. તેથી એક ઘટનાના આધારે આખા સંબંધ વિશે નિર્ણય લેવાને બદલે વારંવાર જોવા મળતી વર્તણૂકને સમજવી વધુ યોગ્ય છે.
પોતાની માન્યતાઓને ઓળખવા માટે સ્વ-મૂલ્યાંકન કરો
તમને વારંવાર એવું લાગે છે કે બીજાઓની નજરમાં તમારી કિંમત ઓછી છે? તો છેલ્લા બે અઠવાડિયાંના અનુભવો પર વિચાર કરો.
શું કોઈ તમારી પ્રશંસા ન કરે ત્યારે તમને પોતાની ક્ષમતા પર શંકા થાય છે?
શું તમે બીજાઓને નારાજ કરવાના ડરથી પોતાની ઇચ્છાઓ છોડી દો છો?
શું કોઈનો જવાબ મોડો આવે ત્યારે તમને લાગે છે કે તે તમને મહત્વ આપતો નથી?
શું તમે તમારા નિર્ણયને યોગ્ય માનવા માટે વારંવાર બીજાઓની મંજૂરી શોધો છો?
શું સંબંધમાં પોતાની જરૂરિયાતો જણાવતાં તમને અપરાધભાવ થાય છે?
જો આમાંથી કેટલીક બાબતો તમારી સાથે વારંવાર બનતી હોય, તો તમારી લાગણીઓ અને વિચારોની પેટર્નને સમજવાનો પ્રયાસ કરો. આ પ્રશ્નો માત્ર આત્મચિંતન માટે છે, કોઈ માનસિક સમસિયાનું નિદાન કરવા માટે નહીં.
પોતાની વિચારસરણી બદલવા માટે ચાર અઠવાડિયાની કસરત
મનોવિજ્ઞાનમાં ઉપયોગમાં લેવાતી કૉગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરપી (CBT) વ્યક્તિને પોતાના વિચારો, લાગણીઓ અને વર્તન વચ્ચેના સંબંધને સમજવામાં મદદ કરી શકે છે. નીચેની કસરતો સ્વ-સહાયના પ્રારંભિક પગલાં તરીકે ઉપયોગી બની શકે છે.
પહેલું અઠવાડિયું: નકારાત્મક વિચારોને ઓળખો
જ્યારે કોઈના વર્તનથી તમને દુઃખ થાય, ત્યારે તરત જ પોતાને દોષ આપવાને બદલે ત્રણ બાબતો લખો.
શું બન્યું? — ઘટનાને હકીકતના આધારે લખો.
મને શું લાગ્યું? — તમારી લાગણી ઓળખો.
મારા મનમાં કયો વિચાર આવ્યો? — જેમ કે, 'હું તેના માટે મહત્વપૂર્ણ નથી.'
ઉદાહરણ તરીકે, તમે પાર્ટનરની મદદ કરી અને તેણે આભાર ન માન્યો. ઘટના એ છે કે તેણે આભાર માન્યો નહીં. પરંતુ તેનાથી તરત જ તમે તેના માટે મહત્વપૂર્ણ નથી એવો નિષ્કર્ષ કાઢવો જરૂરી નથી. અન્ય શક્યતાઓ પણ વિચારો. જો આવું વારંવાર થતું હોય, તો સંબંધની વાસ્તવિક સ્થિતિને પણ ગંભીરતાથી તપાસો.
બીજું અઠવાડિયું: પોતાની સારી બાબતોને ઓળખો
દરરોજ રાત્રે એવી એક બાબત લખો, જેમાં તમે તમારા કોઈ સારા ગુણનો અનુભવ કર્યો હોય.
કોઈ મિત્રની વાત ધીરજથી સાંભળી હોય તો તે તમારી સંવેદનશીલતા દર્શાવે છે.
થાક લાગતાં આરામ કર્યો હોય તો તે પોતાની જરૂરિયાતો સમજવાની ક્ષમતા દર્શાવે છે.
જરૂર પડતાં કોઈ બાબત માટે ના પાડી હોય તો તે સ્વસ્થ સીમાઓ બનાવવાની શરૂઆત હોઈ શકે છે.
આ કસરતનો હેતુ પોતાની જાતને ખોટી રીતે શ્રેષ્ઠ માનવાનો નથી, પરંતુ પોતાની ક્ષમતાઓ અને સકારાત્મક ગુણોને પણ યોગ્ય મહત્વ આપવાનો છે.
ત્રીજું અઠવાડિયું: પોતાના નિર્ણય પર વિશ્વાસ રાખો
દરેક નાની બાબતમાં બીજાઓની મંજૂરી મેળવવાની જરૂરિયાત ધીમે-ધીમે ઓછી કરવાનો પ્રયાસ કરો.
કોઈ સામાન્ય કામ પસંદ કરો, તેના માટે જરૂરી મહેનત નક્કી કરો અને કામ પૂરું થયા પછી પહેલાં પોતે મૂલ્યાંકન કરો. તમને કોઈની સલાહની ખરેખર જરૂર છે કે માત્ર આશ્વાસન જોઈએ છે, તે સમજવાનો પ્રયાસ કરો.
બીજાઓનો અભિપ્રાય લેવો ખોટું નથી. પરંતુ પોતાની કિંમત નક્કી કરવા માટે દરેક વખતે તેમની પ્રશંસા પર નિર્ભર રહેવું જરૂરી નથી.
ચોથું અઠવાડિયું: સંબંધમાં પોતાની જરૂરિયાત સ્પષ્ટ કરો
સંબંધમાં પોતાની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરવી સ્વાર્થી હોવાની નિશાની નથી. જો તમને લાગે છે કે હંમેશાં તમે જ પહેલ કરો છો, તો પાર્ટનર સાથે શાંતિથી વાત કરો.
તમે કહી શકો છો કે, 'હું આપણા સંબંધમાં તારી કાળજી રાખું છું અને ઘણીવાર મારી તરફથી પહેલ કરું છું. જ્યારે સતત મારી તરફથી જ પ્રયત્નો થાય છે, ત્યારે મને અવગણના અનુભવાય છે. હું ઇચ્છું છું કે તું પણ સંબંધમાં પહેલ કરે અને મારી લાગણીઓને સમજવાનો પ્રયાસ કરે.'
આ વાત કર્યા પછી પાર્ટનરનું વર્તન ધ્યાનથી જુઓ. શું તે તમારી વાત સાંભળે છે? શું તે તમારી જરૂરિયાત સમજવાનો પ્રયાસ કરે છે? શું તેના વર્તનમાં સતત સુધારો જોવા મળે છે? આ બાબતો સંબંધમાં પરસ્પર આદર છે કે નહીં તે સમજવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
ક્યારે નિષ્ણાતની મદદ લેવી જોઈએ?
જો બાળપણની યાદો અને અવગણનાની લાગણી વારંવાર તમારા સંબંધો, આત્મવિશ્વાસ અથવા રોજિંદા જીવનને અસર કરતી હોય, તો મનોવિજ્ઞાનીની મદદ લેવી યોગ્ય છે. CBT જેવી થેરપી નકારાત્મક માન્યતાઓને ઓળખવા અને બદલવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
જો સંબંધમાં અપમાન, ધમકી કે ડરનો અનુભવ થતો હોય, તો તેને માત્ર પોતાની વિચારસરણીની સમસ્યા માનીને અવગણશો નહીં. પોતાની સુરક્ષા અને માનસિક સુખાકારીને પ્રાથમિકતા આપો.
અંતિમ વાત
બાળપણમાં મળેલો પ્રેમ, સ્વીકૃતિ અને અવગણનાના અનુભવો આપણા આત્મવિશ્વાસને અસર કરી શકે છે, પરંતુ તે આપણું આખું ભવિષ્ય નક્કી કરતા નથી. પોતાની જરૂરિયાતોને સમજવી, નકારાત્મક વિચારોને પડકારવા અને સંબંધોમાં સ્વસ્થ સીમાઓ બનાવવી એ બદલાવની શરૂઆત બની શકે છે.
યાદ રાખો, તમારે પ્રેમ અને મહત્વ મેળવવા માટે સતત બીજાઓને ખુશ રાખવાની જરૂર નથી. સ્વસ્થ સંબંધમાં બંને વ્યક્તિઓની લાગણીઓ, જરૂરિયાતો અને સન્માનને સ્થાન મળવું જોઈએ.