AIના યુગમાં સાયબર ઠગાઈનું નવું જોખમ સામે આવી રહ્યું છે. ઠગો લોકોના સામાન્ય ફોટાનો ઉપયોગ કરીને નકલી અશ્લીલ તસવીરો અને વીડિયો તૈયાર કરે છે. ત્યારબાદ તેને સોશિયલ મીડિયા પર વાયરલ કરવાની ધમકી આપીને પૈસાની માગણી કરવામાં આવે છે. આવી છેતરપિંડીમાં પીડિત વ્યક્તિને બદનામીના ડરથી આર્થિક નુકસાન સહન કરવું પડી શકે છે. જોકે, આવા કન્ટેન્ટને કારણે ગભરાઈ જવાને બદલે પુરાવા સાચવવા, સાયબર ફરિયાદ નોંધાવવા અને સંબંધિત પ્લેટફોર્મ પર રિપોર્ટ કરવા જેવા પગલાં લેવા જરૂરી છે.
કર્ણાટકના મેંગલુરુમાં આવો જ એક કિસ્સો સામે આવ્યો હોવાના અહેવાલો છે. તેમાં 19 વર્ષના યુવકના ફોટા સાથે AIની મદદથી છેડછાડ કરીને નકલી અશ્લીલ તસવીર બનાવવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ તસવીર વાયરલ કરવાની ધમકી આપીને તેની પાસેથી રૂ. 5.24 લાખ પડાવી લેવામાં આવ્યા હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
આ પ્રકારની છેતરપિંડીને મોર્ફ્ડ ફોટો-વીડિયો સ્કેમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જાણો, આવા નકલી કન્ટેન્ટની ઓળખ કેવી રીતે કરવી, બ્લેકમેલિંગનો સામનો કેવી રીતે કરવો અને સોશિયલ મીડિયા પરથી તસવીરો દૂર કરાવવા માટે કયા પગલાં લઈ શકાય.
મોર્ફ્ડ ફોટો-વીડિયો શું છે?
મોર્ફ્ડ ફોટો અથવા વીડિયો એટલે કોઈ વ્યક્તિની અસલી તસવીર કે વીડિયોમાં ડિજિટલ રીતે ફેરફાર કરીને તૈયાર કરવામાં આવેલું નકલી કન્ટેન્ટ. તે દેખાવમાં અસલી લાગી શકે છે, પરંતુ તેમાં દર્શાવવામાં આવેલી ઘટના કે દૃશ્ય વાસ્તવિક હોય જ એવું નથી.
આ પ્રકારના કન્ટેન્ટમાં કોઈનો ચહેરો બીજી વ્યક્તિના શરીર પર લગાવી શકાય છે, તસવીરમાં અશ્લીલ અથવા અપમાનજનક વિગતો ઉમેરવામાં આવી શકે છે અથવા કોઈ વ્યક્તિએ ન કર્યું હોય એવું કામ કર્યું હોવાનું દર્શાવી શકાય છે.
AIની મદદથી નકલી તસવીરો અને વીડિયો કેવી રીતે બને છે?
સાયબર ઠગો અલગ-અલગ ડિજિટલ ટૂલ્સ અને AI ટેકનિકનો ઉપયોગ કરી શકે છે. તેની કેટલીક મુખ્ય પદ્ધતિઓ આ પ્રમાણે છે:
ફોટો એડિટિંગ: અસલી તસવીરમાં ચહેરા, શરીર અથવા અન્ય ભાગોમાં ફેરફાર કરવામાં આવે છે.
ફેસ સ્વેપ: એક વ્યક્તિનો ચહેરો બીજી વ્યક્તિના ફોટા કે વીડિયોમાં જોડવામાં આવે છે.
ડીપફેક ટેકનોલોજી: AIની મદદથી ચહેરાના હાવભાવ, હોઠોની હિલચાલ અને કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં અવાજમાં પણ ફેરફાર કરી શકાય છે.
AI ઇમેજ અને વીડિયો જનરેશન: ઉપલબ્ધ ફોટા અથવા ટેક્સ્ટના આધારે નકલી દૃશ્યો તૈયાર થઈ શકે છે.
વીડિયો મેનિપ્યુલેશન: અસલી વીડિયોમાં ફેરફાર કરીને ખોટો સંદેશ અથવા ભ્રામક દૃશ્ય ઊભું કરવામાં આવે છે.
મોર્ફ્ડ ફોટો-વીડિયોથી કયા પ્રકારની છેતરપિંડી થઈ શકે?
આ પ્રકારના કન્ટેન્ટનો ઉપયોગ માત્ર બદનામી કરવા માટે જ નહીં, પરંતુ વિવિધ સાયબર ગુનાઓ માટે પણ થઈ શકે છે.
બ્લેકમેલિંગ: નકલી તસવીર વાયરલ કરવાની ધમકી આપીને પૈસા માગવા.
નાણાકીય છેતરપિંડી: ડરનો લાભ લઈને વારંવાર રૂપિયા પડાવવા.
ઓનલાઇન બદનામી: વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવા માટે નકલી કન્ટેન્ટ ફેલાવવું.
ખંડણી: તસવીરો અથવા વીડિયોને જાહેર ન કરવાની શરતે મોટી રકમ માગવી.
ઓળખનો દુરુપયોગ: કોઈની તસવીરોનો ઉપયોગ કરીને નકલી પ્રોફાઇલ અથવા અકાઉન્ટ બનાવવું.
માનસિક દબાણ: પીડિતને ડરાવીને તેની પાસેથી અન્ય વ્યક્તિગત માહિતી મેળવવી.
સોશિયલ મીડિયા પર કઈ ભૂલો જોખમ વધારી શકે છે?
મોર્ફ્ડ કન્ટેન્ટ બનવા માટે પીડિત વ્યક્તિએ કોઈ ભૂલ કરી જ હોય એવું જરૂરી નથી. જાહેરમાં ઉપલબ્ધ સામાન્ય ફોટાનો પણ દુરુપયોગ થઈ શકે છે. તેમ છતાં, કેટલીક સાવચેતીઓ જોખમ ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
સોશિયલ મીડિયા પ્રોફાઇલની પ્રાઇવસી સેટિંગ્સ તપાસતા રહો.
અજાણ્યા લોકોની ફ્રેન્ડ રિક્વેસ્ટ સ્વીકારતાં પહેલાં સાવચેતી રાખો.
અજાણી વેબસાઇટ અથવા એપ પર વ્યક્તિગત તસવીરો અપલોડ ન કરો.
શંકાસ્પદ AI ફોટો-વીડિયો ટૂલ્સને ગેલેરીની ઍક્સેસ આપવાનું ટાળો.
ખાનગી ફોટા અને વીડિયો શેર કરતી વખતે પ્લેટફોર્મની સુરક્ષા અંગે ખાતરી કરો.
અજાણી લિંક, ફાઇલ અથવા એપ ડાઉનલોડ ન કરો.
યાદ રાખો, સોશિયલ મીડિયા પર ફોટો જાહેર હોવો એ તેનો અશ્લીલ રીતે ઉપયોગ કરવાની સંમતિ નથી.
મોર્ફ્ડ ફોટો-વીડિયો વાયરલ કરવાની ધમકી મળે તો શું કરવું?
જો કોઈ વ્યક્તિ તમને નકલી અશ્લીલ તસવીર અથવા વીડિયો વાયરલ કરવાની ધમકી આપે, તો ગભરાઈને તરત પૈસા ચૂકવશો નહીં. નીચેના પગલાં લો:
1. બ્લેકમેલરને પૈસા ન આપો: પૈસા ચૂકવવાથી ધમકીઓ બંધ થઈ જ જશે તેની કોઈ ખાતરી નથી. ઘણી વખત ઠગો ફરીથી પૈસા માગી શકે છે.
2. પુરાવા સાચવો: ધમકીભર્યા મેસેજ, ચેટ, ફોન નંબર, યુઝરનેમ, પ્રોફાઇલ લિંક અને પૈસાની માગણીના સ્ક્રીનશૉટ સાચવી રાખો. શક્ય હોય ત્યાં સુધી મૂળ મેસેજ અને અન્ય ડિજિટલ રેકોર્ડ પણ જાળવો.
3. અકાઉન્ટને રિપોર્ટ કરો: સંબંધિત સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ પર વ્યક્તિ, પ્રોફાઇલ અને ધમકીભર્યા મેસેજની ફરિયાદ કરો.
4. સાયબર ફરિયાદ નોંધાવો: ભારતના નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ cybercrime.gov.in પર ફરિયાદ કરી શકાય છે.
5. નાણાંકીય છેતરપિંડી થઈ હોય તો તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરો: પૈસા ટ્રાન્સફર થઈ ગયા હોય તો બેંક અથવા પેમેન્ટ સર્વિસને તરત જાણ કરો અને ભારતમાં સાયબર નાણાકીય છેતરપિંડી માટે હેલ્પલાઇન 1930 પર સંપર્ક કરો.
6. વધુ કન્ટેન્ટ મોકલશો નહીં: ઠગની માગણી પૂરી કરવા માટે વધુ તસવીરો, વીડિયો, OTP, પાસવર્ડ કે બેંકિંગ વિગતો શેર ન કરો. પુરાવા સાચવ્યા પછી જરૂર મુજબ તેને બ્લોક કરો.
અશ્લીલ મોર્ફ્ડ કન્ટેન્ટની ફરિયાદ ક્યાં કરવી?
પીડિત વ્યક્તિ નીચેના માધ્યમોનો ઉપયોગ કરી શકે છે:
નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ: cybercrime.gov.in
સાયબર નાણાકીય છેતરપિંડી હેલ્પલાઇન: 1930 — પૈસા ગુમાવ્યા હોય તો તાત્કાલિક સંપર્ક કરો.
સ્થાનિક પોલીસ અથવા સાયબર પોલીસ સ્ટેશન: ધમકી, ખંડણી કે કન્ટેન્ટના દુરુપયોગ અંગે ફરિયાદ નોંધાવી શકાય છે.
સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ: પોસ્ટ, પ્રોફાઇલ અથવા અકાઉન્ટને સંબંધિત કેટેગરી હેઠળ રિપોર્ટ કરો.
ફરિયાદ કરતી વખતે ઘટનાની વિગતો, આરોપીનું યુઝરનેમ, પોસ્ટની લિંક, મેસેજના સ્ક્રીનશૉટ અને નાણાંકીય વ્યવહારની વિગતો ઉપલબ્ધ હોય તો જોડો.
સોશિયલ મીડિયા પરથી મોર્ફ્ડ ફોટો-વીડિયો કેવી રીતે દૂર કરાવી શકાય?
જો નકલી અશ્લીલ તસવીર અથવા વીડિયો પહેલેથી જ સોશિયલ મીડિયા પર પોસ્ટ થઈ ગયો હોય, તો આ પગલાં લો:
સૌપ્રથમ પોસ્ટનું URL, સ્ક્રીનશૉટ અને પોસ્ટ કરનાર અકાઉન્ટની વિગતો સાચવો.
સંબંધિત પ્લેટફોર્મ પર અશ્લીલ કન્ટેન્ટ, હેરાનગતિ અથવા સંમતિ વિના શેર કરાયેલી ખાનગી તસવીર તરીકે રિપોર્ટ કરો.
નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ પર ફરિયાદ નોંધાવો.
પોસ્ટના લિંક અને અન્ય પુરાવા તપાસ અધિકારીઓને આપો.
કન્ટેન્ટ ફરીથી અપલોડ થાય તો નવી પોસ્ટ અને અકાઉન્ટની વિગતો પણ નોંધાવી રિપોર્ટ કરો.
કન્ટેન્ટ દૂર કરવાની પ્રક્રિયા અને સમય પ્લેટફોર્મની નીતિ તથા કેસની પરિસ્થિતિ પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે.
StopNCII.org શું છે અને તે કેવી રીતે મદદ કરે છે?
18 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના લોકો માટે StopNCII.org એક ઉપયોગી મફત સાધન છે. તેનો હેતુ સંમતિ વિના શેર થતી ખાનગી અથવા ઇન્ટિમેટ તસવીરોના ઑનલાઇન પ્રસારને રોકવામાં મદદ કરવાનો છે.
આ સાધન યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં તસવીર કે વીડિયોનો ડિજિટલ ફિંગરપ્રિન્ટ, જેને હૅશ કહેવામાં આવે છે, તૈયાર કરે છે. ભાગ લેનારા પ્લેટફોર્મ્સ આ હૅશનો ઉપયોગ તેમની નીતિઓ અનુસાર મેળ ખાતા કન્ટેન્ટને ઓળખવા અને તેની સામે કાર્યવાહી કરવા માટે કરી શકે છે.
જોકે, StopNCII.org દરેક વેબસાઇટ પર કન્ટેન્ટ દૂર કરવાની ખાતરી આપતું નથી. તેની ઉપલબ્ધતા અને નિયમો તપાસવા જરૂરી છે. જો પીડિત વ્યક્તિ 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની હોય, તો આ ટૂલને બદલે યોગ્ય બાળસુરક્ષા અને સત્તાવાર ફરિયાદ વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. સગીર સંબંધિત જાતીય કન્ટેન્ટને ડાઉનલોડ કે આગળ શેર ન કરો.
કન્ટેન્ટ રિપોર્ટ કરતી વખતે કઈ બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી?
યોગ્ય ફરિયાદ કેટેગરી પસંદ કરો.
પોસ્ટની લિંક, સ્ક્રીનશૉટ અને યુઝરનેમ સાચવો.
રિપોર્ટની પુષ્ટિ અથવા ફરિયાદ નંબર નોંધો.
નકલી તસવીર કે વીડિયો અન્ય લોકોને મોકલશો નહીં.
ઠગ સાથે દલીલ કરવાનું અથવા તેની માગણીઓ પૂરી કરવાનું ટાળો.
કન્ટેન્ટ ફરીથી દેખાય તો નવી લિંક અને પુરાવા સાથે ફરી રિપોર્ટ કરો.
કન્ટેન્ટ દૂર થયા પછી ઠગ નવી ID બનાવે તો શું કરવું?
ઠગ નવી પ્રોફાઇલ બનાવીને એ જ તસવીર ફરી પોસ્ટ કરે તો દરેક નવી પોસ્ટની લિંક, સ્ક્રીનશૉટ અને યુઝરનેમ સાચવો. નવી પ્રોફાઇલને અલગથી રિપોર્ટ કરો અને અગાઉની ફરિયાદનો નંબર હોય તો તપાસ અધિકારીઓને આપો. યોગ્ય કિસ્સામાં StopNCII.org પર ઉપલબ્ધ પ્રક્રિયા પ્રમાણે વધારાની તસવીરોનો હૅશ ઉમેરવાની શક્યતા પણ તપાસી શકાય છે.
AI મોર્ફ્ડ ફોટો-વીડિયોથી બચવા માટેની સાવચેતીઓ
સોશિયલ મીડિયા અકાઉન્ટમાં મજબૂત પાસવર્ડ અને ટૂ-ફેક્ટર ઑથેન્ટિકેશનનો ઉપયોગ કરો.
ફોન અને એપ્સને નિયમિત અપડેટ કરો.
અજાણી એપ્સને ફોટો-ગેલેરી અને કેમેરાની બિનજરૂરી પરવાનગી ન આપો.
વ્યક્તિગત માહિતી અને ખાનગી તસવીરો ક્યાં શેર કરો છો તેનું ધ્યાન રાખો.
શંકાસ્પદ લિંક અને ફાઇલથી દૂર રહો.
સોશિયલ મીડિયા પ્રાઇવસી સેટિંગ્સ સમયાંતરે તપાસો.
કોઈ વ્યક્તિ તમારી તસવીરનો દુરુપયોગ કરે તો શરમ કે ડરના કારણે ફરિયાદ કરવામાં વિલંબ ન કરો.
મોર્ફ્ડ ફોટો-વીડિયો બનાવનાર સામે કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકે?
હા. કેસના તથ્યો અને કન્ટેન્ટના પ્રકાર પ્રમાણે માહિતી ટેકનોલોજી અધિનિયમ, લાગુ પડતા ફોજદારી કાયદા અને અન્ય સંબંધિત જોગવાઈઓ હેઠળ કાર્યવાહી થઈ શકે છે. અશ્લીલ અથવા જાતીય રીતે સ્પષ્ટ કન્ટેન્ટ ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમથી પ્રકાશિત કે પ્રસારિત કરવાના કેસમાં IT Actની કલમ 67 અને 67A સંબંધિત બની શકે છે. જોકે, ચોક્કસ કલમ, સજા અને દંડ કેસની પરિસ્થિતિ પર આધાર રાખે છે; તેથી દરેક કેસમાં એકસરખી સજા લાગુ પડે એવું માનવું યોગ્ય નથી.
અંતિમ વાત
AIથી બનેલી નકલી તસવીર કે વીડિયો કોઈ વ્યક્તિની સંમતિ વિના તૈયાર કરીને તેનો ઉપયોગ બ્લેકમેલિંગ અથવા બદનામી માટે કરવો ગંભીર બાબત છે. આવી ઘટના બને ત્યારે પીડિતે પોતાને દોષ આપવાને બદલે પુરાવા સાચવવા, પૈસા ન ચૂકવવા, સત્તાવાર ફરિયાદ નોંધાવવા અને પ્લેટફોર્મ પર કન્ટેન્ટ રિપોર્ટ કરવા પર ધ્યાન આપવું જોઈએ. સમયસર કાર્યવાહી કરવાથી તપાસ અને કન્ટેન્ટ દૂર કરાવવાની પ્રક્રિયામાં મદદ મળી શકે છે.