સેટેલાઇટને નુકસાન પહોંચે તો GPS, ઇન્ટરનેટ, બેન્કિંગ અને હવામાનની સેવાઓ ખોરવાઈ શકે; અવકાશમાં સૈન્ય ગતિવિધિઓ વધતાં નિષ્ણાતોએ વ્યક્ત કરી ચિંતા
દુનિયાના શક્તિશાળી દેશો વચ્ચે વધતી સ્પર્ધા હવે અંતરિક્ષ સુધી પહોંચી રહી છે. નિષ્ણાતોએ આશંકા વ્યક્ત કરી છે કે આગામી પાંચ વર્ષ દરમિયાન અવકાશમાં સૈન્ય સંઘર્ષનું જોખમ વધી શકે છે. અમેરિકા, બ્રિટન, રશિયા અને ચીન જેવા દેશો એકબીજાના સેટેલાઇટને નિશાન બનાવવાની ક્ષમતા વિકસાવી રહ્યા હોવાની ચર્ચા છે. જો અંતરિક્ષમાં સંઘર્ષ વધે અને સેટેલાઇટને નુકસાન પહોંચે, તો તેની અસર માત્ર સૈન્ય કામગીરી પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ સામાન્ય લોકોના રોજિંદા જીવન પર પણ પડી શકે છે.
આજના સમયમાં GPS નેવિગેશન, ઇન્ટરનેટની કેટલીક સેવાઓ, ટીવી પ્રસારણ, હવામાનની આગાહી, બેન્કિંગ વ્યવસ્થાના સમય સમન્વય અને વિમાન-જહાજોની કામગીરીમાં સેટેલાઇટ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. આવી સ્થિતિમાં સેટેલાઇટને નિશાન બનાવવામાં આવે તો વૈશ્વિક સ્તરે અનેક સેવાઓ ખોરવાવાની આશંકા છે.
ચીનના પાંચ સેટેલાઇટની ગતિવિધિઓથી ચર્ચા
અમેરિકન સ્પેસ ફોર્સે ચીનના સેટેલાઇટની કેટલીક ગતિવિધિઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. પાંચ ચીની સેટેલાઇટે અંતરિક્ષમાં એકબીજાની નજીક રહીને સંકલિત ગતિવિધિઓ કરી હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા છે. આવી ક્ષમતાનો ઉપયોગ સેટેલાઇટનું નિરીક્ષણ કરવા અથવા ભવિષ્યમાં અંતરિક્ષમાં સૈન્ય કામગીરી માટે થઈ શકે છે.
ચીન એવી ટેક્નોલોજી પણ વિકસાવી રહ્યું છે, જેના દ્વારા એક સેટેલાઇટ બીજા સેટેલાઇટની નજીક જઈ શકે, તેને પકડી શકે અથવા તેની ભ્રમણકક્ષામાં ફેરફાર કરવાની ક્ષમતા મેળવી શકે. જોકે, આવી ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ સેટેલાઇટની મરામત અને કચરો દૂર કરવા જેવા શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે પણ થઈ શકે છે. તેથી માત્ર નજીક આવવાની ગતિવિધિને હુમલાનો પુરાવો માનવો યોગ્ય નથી.
રશિયાના સૈન્ય સેટેલાઇટ પર પણ નજર
અંતરિક્ષમાં રશિયાની ગતિવિધિઓ અંગે પણ પશ્ચિમી દેશો ચિંતિત છે. કેટલાક અહેવાલોમાં રશિયન સૈન્ય સેટેલાઇટ અન્ય દેશોના ઉપગ્રહોની નજીક જઈને તેમની ગતિવિધિઓ પર નજર રાખતા હોવાની વાત કરવામાં આવી છે.
રશિયાના કોસ્મોસ-2553 સેટેલાઇટને લઈને પણ વિવિધ દાવા કરવામાં આવ્યા છે. અમેરિકન ગુપ્તચર તંત્રને આ સેટેલાઇટના સંભવિત સૈન્ય ઉપયોગ અંગે શંકા હોવાનું અહેવાલોમાં જણાવાયું છે. જોકે, તેમાં પરમાણુ હથિયાર સાથે સંબંધિત સાધનો હોવાના દાવાને સ્વતંત્ર રીતે ચકાસ્યા વિના નિશ્ચિત હકીકત તરીકે રજૂ કરી શકાય નહીં.
બ્રિટન અને અમેરિકાએ વધારી અંતરિક્ષની સુરક્ષા
અંતરિક્ષમાં વધતા જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને વિવિધ દેશો પોતાની સેટેલાઇટ સુરક્ષા વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવી રહ્યા છે.
અમેરિકાએ 2019માં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સ્પેસ ફોર્સની સ્થાપના કરી હતી. તેનું મુખ્ય કામ અમેરિકાના અંતરિક્ષ સંબંધિત સૈન્ય હિતોનું રક્ષણ કરવું, સેટેલાઇટની સુરક્ષા અને અવકાશમાં થતી ગતિવિધિઓ પર નજર રાખવાનું છે.
બ્રિટને પણ પોતાના સેટેલાઇટ અને અંતરિક્ષ સંસાધનોની સુરક્ષા માટે સૈન્ય ક્ષમતાઓ વિકસાવી છે. સેટેલાઇટ આધારિત સંચાર, નેવિગેશન અને ગુપ્તચર માહિતી હવે આધુનિક સૈન્ય વ્યવસ્થાનો મહત્ત્વનો ભાગ બની ગઈ છે.
ચાર દેશો સેટેલાઇટ વિરોધી મિસાઇલનું પરીક્ષણ કરી ચૂક્યા
અંતરિક્ષમાં સૈન્ય જોખમનું એક મોટું પાસું એન્ટી-સેટેલાઇટ (ASAT) હથિયારો છે. આ હથિયારોનો ઉપયોગ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં રહેલા ઉપગ્રહોને નષ્ટ કરવા માટે થઈ શકે છે.
અમેરિકા: 2008માં મિસાઇલ દ્વારા પોતાના ખામીયુક્ત USA-193 ઉપગ્રહને નષ્ટ કર્યો હતો.
ચીન: 2007માં મિસાઇલથી પોતાના જૂના હવામાન ઉપગ્રહ FY-1Cને નષ્ટ કર્યો હતો.
ભારત: 27 માર્ચ 2019ના રોજ ‘મિશન શક્તિ’ હેઠળ સેટેલાઇટ વિરોધી ક્ષમતાનું સફળ પરીક્ષણ કર્યું હતું.
રશિયા: 15 નવેમ્બર 2021ના રોજ મિસાઇલથી પોતાના જૂના ઉપગ્રહને નષ્ટ કર્યો હતો.
આવા પરીક્ષણોનો એક ગંભીર પરિણામ અંતરિક્ષમાં કાટમાળ ઊભો થવાનું છે. ઉપગ્રહના ટુકડાઓ અન્ય કાર્યરત સેટેલાઇટ અથવા અંતરરાષ્ટ્રીય અંતરિક્ષ મથક માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
અંતરિક્ષમાં હુમલો થાય તો કેવી રીતે અસર પડી શકે?
1. GPS સિગ્નલમાં વિક્ષેપ
GPS અને અન્ય સેટેલાઇટ નેવિગેશન સિસ્ટમનો ઉપયોગ મોબાઇલ, વિમાન, જહાજો અને પરિવહન વ્યવસ્થામાં થાય છે. જો કોઈ વિસ્તારના સિગ્નલમાં જાણીજોઈને વિક્ષેપ ઊભો કરવામાં આવે, તો યોગ્ય લોકેશન મેળવવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. તેને સામાન્ય રીતે જામિંગ કહેવામાં આવે છે.
2. ખોટી લોકેશન બતાવવાનો પ્રયાસ
સ્પૂફિંગમાં નકલી નેવિગેશન સિગ્નલ મોકલીને રિસીવર સમક્ષ ખોટી લોકેશન અથવા સમયની માહિતી રજૂ કરવામાં આવે છે. તેના કારણે જહાજો, વિમાનો અને અન્ય નેવિગેશન સિસ્ટમને ખોટી માહિતી મળી શકે છે. આથી સુરક્ષા અને માર્ગનિર્ધારણ પર અસર પડી શકે છે.
3. સેટેલાઇટના નિયંત્રણ કેન્દ્ર પર સાયબર હુમલો
સેટેલાઇટને જમીન પરનાં નિયંત્રણ કેન્દ્રો દ્વારા સંચાલિત કરવામાં આવે છે. જો આ કેન્દ્રોની કમ્પ્યુટર સિસ્ટમ પર સાયબર હુમલો થાય, તો સેટેલાઇટ સાથેનો સંપર્ક, ડેટા ટ્રાન્સમિશન અથવા તેની કામગીરી પ્રભાવિત થઈ શકે છે. જોકે, આવા હુમલાની અસર સિસ્ટમની સુરક્ષા અને વૈકલ્પિક વ્યવસ્થાઓ પર આધારિત રહેશે.
4. ઇન્ટરનેટ, ટીવી અને બેન્કિંગ પર અસર
કેટલીક ઇન્ટરનેટ સેવાઓ, ટીવી પ્રસારણ અને સંચાર વ્યવસ્થાઓ સેટેલાઇટ પર આધારિત છે. સેટેલાઇટને નુકસાન પહોંચે તો ખાસ કરીને દૂરના વિસ્તારોમાં સંચાર ખોરવાઈ શકે છે. બેન્કિંગ અને નાણાકીય વ્યવસ્થાઓમાં પણ સેટેલાઇટ આધારિત ચોક્કસ સમય સંકલનનો ઉપયોગ થાય છે, તેથી ગંભીર વિક્ષેપની સ્થિતિમાં કેટલીક કામગીરી પ્રભાવિત થઈ શકે છે. જોકે, તમામ ઇન્ટરનેટ અને બેન્કિંગ સેવાઓ સંપૂર્ણપણે સેટેલાઇટ પર નિર્ભર નથી.
શું ખરેખર આગામી પાંચ વર્ષમાં અંતરિક્ષ યુદ્ધ થશે?
હાલમાં અંતરિક્ષમાં સંપૂર્ણ પાયે યુદ્ધ આગામી પાંચ વર્ષમાં થશે જ એવી ખાતરીપૂર્વકની આગાહી કરી શકાય નહીં. જોકે, સેટેલાઇટ વિરોધી ટેક્નોલોજી, સાયબર હુમલા, સિગ્નલ જામિંગ અને વિવિધ દેશોની સૈન્ય સ્પર્ધાને કારણે જોખમ વધી રહ્યું છે.
અંતરિક્ષ હવે માત્ર વૈજ્ઞાનિક સંશોધનનું ક્ષેત્ર રહ્યું નથી; તે સંચાર, અર્થતંત્ર, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને આધુનિક સૈન્ય કામગીરી માટે પણ અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ બની ગયું છે. તેથી ભવિષ્યમાં સેટેલાઇટની સુરક્ષા, આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ અને અંતરિક્ષમાં જવાબદાર વર્તન સુનિશ્ચિત કરવું વિશ્વના દેશો માટે મોટો પડકાર બની રહેશે.