બાળપણમાં બાળકો પોતાની વસ્તુઓ પ્રત્યે વિશેષ લગાવ ધરાવતા હોય છે. ખાસ કરીને પાંચ વર્ષની ઉંમરે ઘણા બાળકોને પોતાનાં રમકડાં બીજા બાળકો સાથે વહેંચવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. કોઈ મિત્ર તેમની કાર, બોલ કે મનપસંદ રમકડું લેવાનો પ્રયાસ કરે ત્યારે તેઓ ગુસ્સે થઈ જાય છે અથવા તરત જ કહી દે છે કે આ મારી વસ્તુ છે. માતા-પિતા માટે આ વર્તન ચિંતાનો વિષય બની શકે છે, પરંતુ દરેક વખતે તેને જીદ કે સ્વાર્થીપણું માનવું યોગ્ય નથી.
બાળકો આ ઉંમરે પોતાની લાગણીઓ વ્યક્ત કરવી, બીજાની જરૂરિયાત સમજવી, રાહ જોવી અને સામાજિક સંબંધો જાળવવા જેવી બાબતો શીખી રહ્યાં હોય છે. તેથી તેમને ઠપકો આપવાને બદલે ધીરજપૂર્વક યોગ્ય વર્તન શીખવવું વધુ અસરકારક બની શકે છે.
પોતાની વસ્તુ પ્રત્યે માલિકીભાવ હોવો સ્વાભાવિક છે
પાંચ વર્ષના બાળક માટે પોતાનું રમકડું માત્ર રમવાની વસ્તુ નથી, પરંતુ તેની સાથે જોડાયેલી લાગણી અને સુરક્ષાનો અનુભવ પણ હોઈ શકે છે. તેને ડર હોઈ શકે છે કે બીજું બાળક રમકડું તોડી નાખશે, પાછું નહીં આપે અથવા તેની પરવાનગી વિના લઈ જશે.
આવી સ્થિતિમાં બાળકની લાગણીને સમજવી જરૂરી છે. જો બાળક પોતાના રમકડાંને લઈને અસ્વસ્થ હોય, તો તેને સ્વાર્થી કહેવાને બદલે તેની વાત સાંભળો. તે કઈ બાબતથી નારાજ છે તે સમજવાનો પ્રયાસ કરો.
બાળકને પોતાની વસ્તુઓ પ્રત્યે લગાવ રાખવાનો અધિકાર છે. તેની સાથે જ તેને બીજાની વસ્તુઓનું સન્માન કરવું અને મિત્રો સાથે મળીને રમવું પણ શીખવવું જોઈએ.
ઠપકો આપવાને બદલે લાગણીઓને સમજવાનું શીખવો
બાળક રમકડું વહેંચવાની ના પાડે ત્યારે તેને “તું સ્વાર્થી છે” અથવા “તું બહુ જિદ્દી છે” જેવા શબ્દો કહેવાનું ટાળો. આવા શબ્દો બાળકને પોતાના વર્તન વિશે સમજ આપવાને બદલે તેને ખરાબ હોવાનો અનુભવ કરાવી શકે છે.
તેના બદલે શાંતિથી સમજાવો કે પોતાની વસ્તુ વિશે નિર્ણય લેવાની સાથે બીજાની લાગણીઓનું ધ્યાન રાખવું પણ જરૂરી છે. જો બાળક રમકડું બીજા બાળકને આપવા તૈયાર ન હોય, તો તેની લાગણી સ્વીકારીને બંને બાળકો માટે યોગ્ય ઉકેલ શોધો.
ઉદાહરણ તરીકે, બાળક હાલ રમકડાથી રમી રહ્યું હોય તો તેને પોતાની રમત પૂરી કરવા દો. ત્યારબાદ બીજા બાળકને રમવાનો વારો આપી શકાય છે. આ રીતે બાળક ધીમે ધીમે રાહ જોવી અને પોતાનો વારો પૂરો થયા પછી રમકડું આપવું શીખશે.
રમતાં-રમતાં શેરિંગની ટેવ વિકસાવો
બાળકોને માત્ર સમજાવવાથી નહીં, પરંતુ રોજિંદા જીવનમાં અભ્યાસ કરાવવાથી સારી આદતો શીખવી સરળ બને છે. ઘરમાં બોલ, બોર્ડ ગેમ્સ અથવા અન્ય રમતો દ્વારા વારાફરતી રમવાની ટેવ વિકસાવી શકાય છે.
બાળકને સમજાવો કે રમકડું શેર કરવાનો અર્થ તેને હંમેશાં માટે બીજાને આપી દેવાનો નથી. ઘણી વાર તેનો અર્થ માત્ર થોડા સમય માટે બીજાને રમવાની તક આપવાનો હોય છે.
બાળકને નાના નિર્ણયો લેવાની તક આપવાથી પણ મદદ મળી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, તે કયું રમકડું મિત્ર સાથે વહેંચવા માંગે છે અને કયું રમકડું પોતાની પાસે રાખવા માંગે છે તે પસંદ કરવા દો. તેનાથી તેને પોતાની લાગણીઓ અને બીજાની જરૂરિયાતો વચ્ચે સંતુલન રાખવાનો અનુભવ મળશે.
ખાસ રમકડાં માટે અલગ વ્યવસ્થા કરો
દરેક રમકડું વહેંચવું જ જોઈએ એવો આગ્રહ રાખવાથી બાળકોમાં વિરોધ વધી શકે છે. જો બાળક પાસે કોઈ ખાસ રમકડું હોય, જેની સાથે તે ખૂબ લાગણીથી જોડાયેલો હોય, તો મિત્રો ઘરે આવે તે પહેલાં તેની સાથે વાત કરીને એ રમકડું સુરક્ષિત જગ્યાએ રાખી શકાય છે.
ત્યારબાદ અન્ય રમકડાં સાથે મળીને રમવાની તક આપો. આથી બાળકને પોતાની પ્રિય વસ્તુ ગુમાવવાનો ડર ઓછો થશે અને રમવાની પ્રક્રિયામાં સહકાર આપવાનું સરળ બનશે.
સાથે જ બાળકને સમજાવો કે મિત્રો પણ પોતાની વસ્તુઓ અંગે આવો જ માલિકીભાવ ધરાવી શકે છે. તેથી કોઈની વસ્તુ લેતાં પહેલાં તેની પરવાનગી લેવી જરૂરી છે.
ગુસ્સો આવે ત્યારે યોગ્ય શબ્દો વાપરતાં શીખવો
રમકડું કોઈ લઈ જાય ત્યારે બાળક ગુસ્સે થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં તેને તરત જ શાંત થવાનો આદેશ આપવાને બદલે પોતાની લાગણી શબ્દોમાં વ્યક્ત કરવાનું શીખવો.
બાળકને “હું હજી આ રમકડાથી રમું છું”, “મારો વારો પૂરો થયા પછી તું રમજે” અથવા “મને પૂછ્યા વગર મારું રમકડું ન લે” જેવા સરળ વાક્યોનો અભ્યાસ કરાવી શકાય છે.
જો બાળક ગુસ્સામાં રમકડું ફેંકે, કોઈને ધક્કો મારે અથવા મારે, તો સ્પષ્ટ રીતે સમજાવો કે ગુસ્સો આવવો સ્વાભાવિક છે, પરંતુ કોઈને નુકસાન પહોંચાડવું યોગ્ય નથી. પહેલાં તેને શાંત થવામાં મદદ કરો અને પછી પરિસ્થિતિનો ઉકેલ સમજાવો.
સારા વર્તનની પ્રશંસા કરવાનું ભૂલશો નહીં
બાળક પોતાની ઇચ્છા રોકીને મિત્રને રમકડું આપે, પોતાના વારાની રાહ જુએ અથવા મિત્ર સાથે મળીને રમત રમે ત્યારે તેની ચોક્કસ વર્તણૂકની પ્રશંસા કરો.
ઉદાહરણ તરીકે, “તેં તારો વારો પૂરો થયા પછી મિત્રને રમવા દીધું, એ ખૂબ સારી વાત છે” એવું કહી શકાય છે. તેનાથી બાળકને સમજાશે કે કયું વર્તન યોગ્ય છે અને તેને આગળ પણ કેવી રીતે અપનાવી શકાય.
બીજા બાળકો સાથે સરખામણી કરવાનું ટાળો. દરેક બાળકની શીખવાની ગતિ અલગ હોય છે. વારંવારની તુલના કરતાં પ્રેમથી માર્ગદર્શન આપવું વધુ ઉપયોગી છે.
માતા-પિતાનું વર્તન બાળક માટે ઉદાહરણ બને છે
બાળકો આસપાસના લોકોનું નિરીક્ષણ કરીને ઘણી બાબતો શીખે છે. ઘરમાં પરિવારના સભ્યો વસ્તુઓ વહેંચે, એકબીજાની પરવાનગી લે અને વારાફરતી કામ કરે તો બાળક પણ ધીમે ધીમે એ વર્તન અપનાવી શકે છે.
તેની દરેક માગણી તરત પૂરી કરવાને બદલે તેને નાની-નાની બાબતોમાં રાહ જોવાનો અનુભવ કરાવો. સાથે જ તેની પોતાની વસ્તુઓ પણ તેની પરવાનગી વિના વાપરવાનું ટાળો. આથી તેને સમજાશે કે પોતાની સીમાઓ અને બીજાની સીમાઓ બંનેનું સન્માન કરવું જરૂરી છે.
નિષ્કર્ષ: પાંચ વર્ષની ઉંમરે રમકડાં શેર કરવામાં મુશ્કેલી અનુભવતા બાળકને સ્વાર્થી ગણવાને બદલે તેને સામાજિક કૌશલ્યો શીખવવાની જરૂર છે. પ્રેમ, ધીરજ, યોગ્ય ઉદાહરણ અને સતત માર્ગદર્શન દ્વારા બાળકમાં સહકાર, રાહ જોવાની ટેવ અને બીજાની લાગણીઓ સમજવાની ક્ષમતા વિકસાવી શકાય છે. જો ગુસ્સો અત્યંત તીવ્ર હોય, વારંવાર મારામારી થતી હોય અથવા અન્ય પરિસ્થિતિઓમાં પણ બાળકને સંબંધો જાળવવામાં સતત મુશ્કેલી પડતી હોય, તો બાળરોગ નિષ્ણાત અથવા બાળમનોવિજ્ઞાનીની સલાહ લેવી યોગ્ય રહેશે.