ભારતના ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક વારસાને વધુ એક મહત્વપૂર્ણ ઓળખ મળી છે. UNESCOની વર્લ્ડ હેરિટેજ ટેન્ટેટિવ લિસ્ટમાં ભારતની પાંચ નવી સાઇટ્સ ઉમેરવામાં આવી છે. આ સાથે ભારતની ટેન્ટેટિવ લિસ્ટમાં સામેલ સાઇટ્સની કુલ સંખ્યા હવે 78 થઈ ગઈ છે.
નવી ઉમેરાયેલી સાઇટ્સમાં મધ્ય પ્રદેશની ઉદયગિરિ ગુફાઓ, બાઘ ગુફા ચિત્રકળા, ચંબલ ખીણના મંદિર સમૂહ અને ગિન્નૌરગઢનો સમાવેશ થાય છે. પાંચમી એન્ટ્રી તરીકે ભારત અને દક્ષિણ આફ્રિકા સાથે જોડાયેલી **‘Sites of Satyagraha’**ને સામેલ કરવામાં આવી છે.
ઉદયગિરિ ગુફાઓનું ઐતિહાસિક મહત્વ
મધ્ય પ્રદેશની ઉદયગિરિ પહાડીઓમાં ખડકો કોતરીને તૈયાર કરાયેલું ધાર્મિક સંકુલ પ્રાચીન ભારતીય સ્થાપત્યનું મહત્વપૂર્ણ ઉદાહરણ છે. UNESCOના વર્ણન મુજબ, તેનો વિકાસ મુખ્યત્વે ચોથી સદીના અંતથી પાંચમી સદીની શરૂઆત દરમિયાન ગુપ્ત કાળમાં થયો હતો.
અહીં કુલ 20 ગુફાઓ આવેલી છે, જેમાં મૂર્તિઓ, શિલાલેખો અને વિવિધ ઐતિહાસિક રચનાઓ જોવા મળે છે.
બાઘ ગુફાઓની ભિત્તિચિત્ર કળા
મધ્ય પ્રદેશમાં બાઘ નદીના કિનારે વિંધ્ય પર્વતમાળાની દક્ષિણ ઢોળાવ પર આવેલી બાઘ ગુફાઓ બૌદ્ધ વારસાની દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ છે. અહીં કુલ 9 ગુફાઓ આવેલી છે.
ગુફાઓમાં જોવા મળતાં પ્રાચીન ભિત્તિચિત્રો તેમની વિશેષ ઓળખ છે. વિસ્તાર મુખ્યત્વે બેસાલ્ટ ખડકોથી બનેલો છે, જ્યારે ગુફાઓ અલગ પ્રકારની રેતાળ ખડક રચનામાં કોતરવામાં આવી છે.
ગિન્નૌરગઢ અને ચંબલ ખીણનો વારસો
ગિન્નૌરગઢ મધ્ય ભારતના પ્રાચીન ગોંડ શાસકો સાથે જોડાયેલું મહત્વપૂર્ણ કિલ્લેબંધીવાળું કેન્દ્ર હતું. તેને પણ હવે UNESCOની ટેન્ટેટિવ લિસ્ટમાં સ્થાન મળ્યું છે.
આ ઉપરાંત ચંબલ ખીણના મંદિર સમૂહને પણ નવી એન્ટ્રીઓમાં સામેલ કરવામાં આવ્યો છે, જે આ વિસ્તારની ઐતિહાસિક અને ધાર્મિક વારસાગાથાને રજૂ કરે છે.
સત્યાગ્રહ સાથે જોડાયેલા સ્થળો પણ યાદીમાં
પાંચમી એન્ટ્રી ‘Sites of Satyagraha’ ભારત અને દક્ષિણ આફ્રિકાની સંયુક્ત આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રેણીબદ્ધ સંપત્તિ છે.
આ પ્રસ્તાવનો હેતુ મહાત્મા ગાંધીના સત્યાગ્રહના વિચારના વિકાસને દર્શાવવાનો છે—દક્ષિણ આફ્રિકામાં તેના પ્રારંભથી લઈને ભારતમાં તેના પ્રયોગ, વિકાસ અને સંસ્થાકીય સ્વરૂપ સુધીની યાત્રાને આ સ્થળો સાથે જોડવામાં આવી છે.
ટેન્ટેટિવ લિસ્ટનો અર્થ શું?
UNESCOની ટેન્ટેટિવ લિસ્ટ અંતિમ વર્લ્ડ હેરિટેજ યાદી નથી. કોઈ દેશ જે સ્થળોને ભવિષ્યમાં વર્લ્ડ હેરિટેજનો દરજ્જો અપાવવા માટે નામાંકિત કરવા માગે છે, તેમને પ્રથમ તબક્કે ટેન્ટેટિવ લિસ્ટમાં સામેલ કરવામાં આવે છે.
ત્યારબાદ સંબંધિત સ્થળની વધુ પ્રક્રિયા અને મૂલ્યાંકન થાય છે. એટલે કે, આ પાંચેય સાઇટ્સને હાલમાં UNESCO વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટનો અંતિમ દરજ્જો મળ્યો નથી.
સંસ્કૃતિ મંત્રાલયના PIB દ્વારા આ ઉમેરાને ભારતના વારસા માટે મહત્વપૂર્ણ અને ગૌરવપૂર્ણ પડાવ તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.