નવી દિલ્હી: ઓપરેશન સિંદૂર બાદ પાકિસ્તાન તરફ વહેતા નદીના પાણીનો વધુમાં વધુ ઉપયોગ કરવા માટે ભારતે હાઇડ્રોપાવર અને જળસંગ્રહના પ્રોજેક્ટ્સને ઝડપથી આગળ વધારવાની કવાયત હાથ ધરી હતી. જોકે, હવે આ યોજનાઓની કામગીરીમાં ફરી ધીમી ગતિ જોવા મળી રહી છે. વહીવટી મંજૂરીઓમાં વિલંબ, પર્યાવરણીય મંજૂરી, મજૂરો સાથેના વિવાદો અને કુદરતી આફતો સહિતનાં કારણોસર છ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સનું કામ પ્રભાવિત થયું હોવાના અહેવાલ છે.
આ પ્રોજેક્ટ્સની કુલ સ્થાપિત ક્ષમતા આશરે 4,963 મેગાવોટ છે. તેમનો મુખ્ય હેતુ નદીના પાણીનો સંગ્રહ કરીને તેનો ઉપયોગ વીજ ઉત્પાદન અને જળવ્યવસ્થાપન માટે કરવાનો છે. અહેવાલો અનુસાર, કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સ અંતિમ તબક્કામાં હોવા છતાં વિવિધ અડચણોને કારણે સમયસર પૂર્ણ થઈ શક્યા નથી.
સાવલકોટ પ્રોજેક્ટ પર ખાસ નજર
જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ચિનાબ નદી પરનો સાવલકોટ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ આ યોજનાઓમાં મહત્ત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. આશરે 1,856 મેગાવોટની ક્ષમતા ધરાવતા આ પ્રોજેક્ટની કામગીરીમાં ટેન્ડર પ્રક્રિયા અને જરૂરી મંજૂરીઓને લગતી અડચણો સામે આવી હોવાના અહેવાલ છે.
પ્રોજેક્ટને આગળ વધારવા માટે સંબંધિત સ્તરે મંજૂરીની પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવી જરૂરી છે. આ પ્રક્રિયામાં વિલંબ થાય તો બાંધકામ અને વીજ ઉત્પાદન શરૂ થવાની સમયમર્યાદા પર અસર પડી શકે છે.
અહેવાલોમાં એવો પણ ઉલ્લેખ છે કે કેટલાક પ્રોજેક્ટ્સને પૂર્ણ કરવા માટે અગાઉની સમયમર્યાદા કરતાં વધુ બે થી ત્રણ વર્ષ લાગી શકે છે. જોકે, દરેક પ્રોજેક્ટ માટેની ચોક્કસ સમયમર્યાદા સત્તાવાર રીતે ચકાસવી જરૂરી છે.
સિંધુ જળ સંધિ સ્થગિત થયા બાદ ભારતની જળનીતિમાં ફેરફાર
પહેલગામ આતંકી હુમલા બાદ ભારતે સિંધુ જળ સંધિને સ્થગિત રાખવાનો નિર્ણય જાહેર કર્યો હતો. ત્યારબાદ પાકિસ્તાન તરફ વહેતા પાણીનો ઉપયોગ વધારવા અને જળસંગ્રહની ક્ષમતા મજબૂત કરવા અંગેની ચર્ચાએ વેગ પકડ્યો હતો.
ચિનાબ અને ઝેલમ નદીઓના જળપ્રવાહનું વ્યવસ્થાપન, હાઇડ્રોપાવર ઉત્પાદન અને ઉપલબ્ધ જળસંસાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ આ વ્યૂહરચનાના મહત્ત્વના ભાગ છે. જોકે, આ પ્રોજેક્ટ્સને આગળ વધારવા માટે ટેકનિકલ અભ્યાસ, પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ અને વહીવટી પ્રક્રિયાઓ પૂર્ણ કરવી જરૂરી છે.
રાવી નદીના પાણીના ઉપયોગ માટે પણ પ્રયાસો
રાવી નદીના પાણીનો વધુ ઉપયોગ કરવા માટે પંજાબમાં શાહપુર કાંડી બેરેજ અને રણજીત સાગર ડેમ જેવી યોજનાઓ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ માળખાં દ્વારા પાણીનો સંગ્રહ, વિતરણ અને જળસંસાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
બીજી તરફ, જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ચિનાબ નદી પર આવેલા બગલિહાર અને સલાલ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ વીજ ઉત્પાદનની સાથે જળપ્રવાહના સંચાલનમાં પણ ભૂમિકા ભજવે છે.
આ માળખાંની મદદથી પાણીનો ઉપયોગ વધુ અસરકારક રીતે કરવાની શક્યતા છે. જોકે, નદીના પ્રવાહ પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ હોવાનો દાવો કરવા કરતાં દરેક પ્રોજેક્ટની વાસ્તવિક સંગ્રહક્ષમતા અને સંચાલન મર્યાદાઓને ધ્યાનમાં લેવી જરૂરી છે.
છ પ્રોજેક્ટ્સમાં વિલંબનાં કારણો શું છે?
પ્રોજેક્ટ્સની કામગીરી ધીમી પડવા પાછળ એક કરતાં વધુ કારણો જવાબદાર હોવાનું જણાવવામાં આવ્યું છે.
વહીવટી મંજૂરીઓ: જરૂરી મંજૂરીઓ અને ફાઇલ પ્રક્રિયામાં વિલંબ.
પર્યાવરણીય મંજૂરી: બાંધકામ પહેલાં જરૂરી પર્યાવરણીય અને ટેકનિકલ પ્રક્રિયાઓ.
મજૂરોના વિવાદો: કામદારો સંબંધિત પ્રશ્નોને કારણે કામગીરીમાં અવરોધ.
કુદરતી આફતો: પ્રતિકૂળ હવામાન અને કુદરતી પરિસ્થિતિઓને કારણે બાંધકામ પર અસર.
ટેન્ડર પ્રક્રિયા: ટેન્ડર અને અન્ય વહીવટી નિર્ણયો પૂર્ણ થવામાં વિલંબ.
આ અડચણોને દૂર કરવા માટે કેન્દ્ર સરકાર અને ઊર્જા મંત્રાલય દ્વારા ઉચ્ચસ્તરીય દેખરેખ અથવા વિશેષ ટાસ્ક ફોર્સની વ્યવસ્થા અંગે વિચારણા થઈ રહી હોવાના અહેવાલ છે. સંબંધિત એજન્સીઓ મંજૂરીની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવવા માટે પણ પ્રયાસ કરી રહી હોવાનું જણાવાયું છે.
વીજ ઉત્પાદન અને જળસુરક્ષા માટે પ્રોજેક્ટ્સનું મહત્ત્વ
આ હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સ માત્ર વીજળીના ઉત્પાદન પૂરતા મર્યાદિત નથી. જળસંગ્રહની ક્ષમતા વધારવી, ઉપલબ્ધ પાણીનો અસરકારક ઉપયોગ કરવો અને પ્રાદેશિક ઊર્જાની જરૂરિયાતો પૂરી કરવી પણ તેમના મહત્ત્વના હેતુઓ છે.
હવે આ પ્રોજેક્ટ્સને જરૂરી મંજૂરીઓ ક્યારે મળે છે અને બાંધકામની કામગીરી કઈ ઝડપે આગળ વધે છે તે મહત્ત્વનું રહેશે. જો વહીવટી અને ટેકનિકલ અડચણો સમયસર દૂર થાય, તો યોજનાઓને પૂર્ણ કરવાની પ્રક્રિયામાં ગતિ આવી શકે છે.
નોંધ: પ્રકાશન પહેલાં છેય પ્રોજેક્ટ્સનાં નામ, તેમની ક્ષમતા, સાવલકોટના ટેન્ડરની સ્થિતિ તથા ટાસ્ક ફોર્સની રચના અંગેના દાવાઓની સત્તાવાર સ્રોતો દ્વારા પુષ્ટિ કરવી જરૂરી છે. સિંધુ જળ સંધિની વર્તમાન કાનૂની સ્થિતિ અને તેના અમલ અંગે પણ અદ્યતન માહિતી ચકાસવી.