નવરાત્રિ શરૂ થતાં જ ઘણા લોકો નવ દિવસના ઉપવાસ રાખે છે. આ દરમિયાન ઘઉં અને સામાન્ય અનાજની જગ્યાએ કૂટ્ટુ, શિંગોડા, રાજગરો, સામો અને મખાણા જેવા ખાદ્ય પદાર્થોનો ઉપયોગ વધે છે. આમાંથી મોટાભાગના કુદરતી રીતે ગ્લૂટેન-ફ્રી હોય છે. જોકે, ગ્લૂટેન-ફ્રી હોવું એટલે કોઈ ખાદ્ય પદાર્થ આપમેળે વધુ સ્વાસ્થ્યપ્રદ બની જાય એવું નથી. તેના પોષક તત્ત્વો અને તેને બનાવવાની રીત પણ એટલી જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
શું છે ગ્લૂટેન અને વ્રતમાં તેનો ઉપયોગ કેમ થાય છે?
ગ્લૂટેન એક પ્રકારનું પ્રોટીન છે, જે ઘઉં, જવ અને રાઈ જેવા અનાજમાં જોવા મળે છે. નવરાત્રિના ઉપવાસમાં સામાન્ય અનાજથી દૂર રહેવાની પરંપરા ધાર્મિક માન્યતાઓ સાથે જોડાયેલી છે. તેના વિકલ્પ તરીકે વિવિધ બીજ, મિલેટ્સ અને જળચર વનસ્પતિમાંથી મળતા ખાદ્ય પદાર્થોનો ઉપયોગ થાય છે.
સંસ્કૃતમાં ‘ઉપવાસ’નો અર્થ માત્ર ભોજનનો ત્યાગ નહીં, પરંતુ ઈશ્વરની નજીક રહેવાની ભાવના સાથે પણ જોડાયેલો છે. પરંપરાગત વ્રતના ખોરાકમાં આજે પોષણવિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ પણ રસ વધ્યો છે.
1. કૂટ્ટુનો લોટ: પ્રોટીન અને ફાઇબરનો સારો વિકલ્પ
કૂટ્ટુને અંગ્રેજીમાં બકવ્હીટ કહેવામાં આવે છે. નામમાં ‘વ્હીટ’ હોવા છતાં તે ઘઉં નથી અને કુદરતી રીતે ગ્લૂટેન-ફ્રી છે.
તેમાં પ્રોટીન અને ફાઇબર હોય છે.
મેગ્નેશિયમ અને ફોસ્ફરસ જેવા ખનિજો મળે છે.
રોટલી અને ચીલા જેવી વાનગીઓમાં તેનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
ફાઇબર અને પ્રોટીન પેટ ભરેલું રાખવામાં મદદ કરી શકે છે.
જોકે, કૂટ્ટુની પૂરી કે પકોડાં વધુ તેલમાં તળવાથી તેની કેલરી વધી શકે છે.
2. શિંગોડાનો લોટ: ઊર્જા માટે ઉપયોગી
શિંગોડાનો લોટ પાણીમાં ઊગતા વોટર ચેસ્ટનટમાંથી બનાવવામાં આવે છે. તેનો સ્વાદ હળવો મીઠો હોય છે અને વ્રતની વિવિધ વાનગીઓમાં તેનો ઉપયોગ થાય છે.
તે મુખ્યત્વે કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ દ્વારા શરીરને ઊર્જા આપે છે.
તેમાં પોટેશિયમ સહિત કેટલાંક ખનિજો હોય છે.
તેમાં પ્રોટીનનું પ્રમાણ કૂટ્ટુ અને રાજગરા જેવા વિકલ્પોની સરખામણીએ ઓછું હોય છે.
વ્રત દરમિયાન પોષણનું સંતુલન જાળવવા માટે શિંગોડાના લોટની વાનગી સાથે દહીં, દૂધ અથવા મગફળી જેવા પ્રોટીનના સ્ત્રોત લઈ શકાય છે.
3. રાજગરાનો લોટ: પ્રોટીન અને ખનિજોથી ભરપૂર
રાજગરો વ્રત દરમિયાન ઉપયોગમાં લેવાતો પૌષ્ટિક વિકલ્પ છે. તે કુદરતી રીતે ગ્લૂટેન-ફ્રી હોય છે.
તેમાં પ્રોટીન અને ફાઇબર મળે છે.
કેલ્શિયમ, આયર્ન અને મેગ્નેશિયમ જેવા ખનિજો હોય છે.
તે રોટલી, પૂરી અને અન્ય વાનગીઓ બનાવવા માટે ઉપયોગી છે.
રાજગરો સંતુલિત આહારનો ભાગ બની શકે છે. જોકે, માત્ર એક જ પ્રકારના લોટ પર આધાર રાખવાને બદલે વિવિધ ખાદ્ય પદાર્થોનો સમાવેશ કરવો વધુ યોગ્ય છે.
4. સામાનો લોટ: ફાઇબર માટે સારો વિકલ્પ
સામો, જેને કેટલીક જગ્યાએ વ્રતના ચોખા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, ઉપવાસ દરમિયાન ખીચડી અને અન્ય વાનગીઓમાં વપરાય છે.
તેમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ્સથી ઊર્જા મળે છે.
તેમાં ફાઇબરનું પ્રમાણ હોય છે, જે પાચનક્રિયાને ટેકો આપે છે.
તેને શાકભાજી, દહીં અથવા અન્ય પૌષ્ટિક ખાદ્ય પદાર્થો સાથે લઈ શકાય છે.
સામાના પ્રકાર અને તેની પ્રક્રિયા પ્રમાણે પોષક તત્ત્વોમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.
5. મખાણાનો લોટ: ખનિજોનો સ્ત્રોત
મખાણા કમળના બીજમાંથી મળતો ખાદ્ય પદાર્થ છે. તેને શેકીને ખાવા ઉપરાંત લોટના સ્વરૂપમાં પણ વાપરી શકાય છે.
તેમાં પ્રોટીન અને કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ હોય છે.
કેલ્શિયમ, મેગ્નેશિયમ અને ફોસ્ફરસ જેવા ખનિજો મળે છે.
વ્રતની મીઠી અને નમકીન વાનગીઓમાં તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.
મખાણાનો લોટ પણ અન્ય ખાદ્ય પદાર્થોની જેમ સંતુલિત આહારનો એક ભાગ છે. તેના સ્વાસ્થ્યલાભો માત્ર એક જ પોષક તત્ત્વના આધારે નક્કી કરી શકાય નહીં.
શું ગ્લૂટેન-ફ્રી એટલે વધુ હેલ્ધી?
જવાબ છે—ના. ગ્લૂટેન-ફ્રી હોવું અને વધુ પૌષ્ટિક હોવું બે અલગ બાબતો છે. કોઈ ખાદ્ય પદાર્થનું પોષણમૂલ્ય તેમાં રહેલા પ્રોટીન, ફાઇબર, વિટામિન, ખનિજો અને કુલ કેલરી પર આધારિત છે.
ઉદાહરણ તરીકે, કૂટ્ટુ કે શિંગોડાના લોટમાંથી બનેલી પૂરીને વધુ તેલમાં તળવામાં આવે તો તેમાં ચરબી અને કેલરીનું પ્રમાણ વધી શકે છે. તેવી જ રીતે, પેકેજ્ડ ગ્લૂટેન-ફ્રી નાસ્તામાં વધારાની ખાંડ, મીઠું અથવા ચરબી હોઈ શકે છે.
વ્રત દરમિયાન ઓછા તેલમાં બનાવેલી રોટલી, ચીલો, ખીચડી અને શેકેલા મખાણા જેવા વિકલ્પો પસંદ કરી શકાય છે.
ગ્લૂટેન-ફ્રી લોટના સ્વાસ્થ્યલાભ શું છે?
યોગ્ય માત્રામાં અને સંતુલિત રીતે લેવાથી આ ખાદ્ય પદાર્થો શરીરને વિવિધ પોષક તત્ત્વો પૂરા પાડી શકે છે.
પાચન: કૂટ્ટુ, રાજગરો અને સામામાં રહેલું ફાઇબર પાચનક્રિયાને ટેકો આપે છે.
પ્રોટીન: કૂટ્ટુ અને રાજગરો પ્રોટીનના ઉપયોગી વનસ્પતિ આધારિત સ્ત્રોત છે.
ખનિજો: રાજગરો અને કૂટ્ટુમાંથી આયર્ન તથા મેગ્નેશિયમ મળી શકે છે.
પેટ ભરેલું રહેવું: ફાઇબર અને પ્રોટીન ભૂખને નિયંત્રિત કરવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.
ગ્લૂટેનથી દૂર રહેવું: સેલિયાક રોગ ધરાવતા લોકો માટે યોગ્ય ગ્લૂટેન-ફ્રી ખોરાક જરૂરી છે. જોકે, પેકિંગ અને તૈયાર કરવાની પ્રક્રિયામાં ઘઉંના સંપર્કથી દૂષિત થવાની શક્યતા ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ.
શું ગ્લૂટેન-ફ્રી લોટ ખાવાથી વજન ઘટે છે?
માત્ર ગ્લૂટેન-ફ્રી લોટ ખાવાથી વજન ઘટતું નથી. વજન ઘટાડવા માટે કુલ કેલરીનું સેવન, શારીરિક પ્રવૃત્તિ, ઊંઘ અને સમગ્ર આહાર મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
કૂટ્ટુ, રાજગરો અને સામા જેવા ખાદ્ય પદાર્થો સંતુલિત ભોજનનો ભાગ બની શકે છે. પરંતુ તેમાં વધુ તેલ, ખાંડ અથવા વધારે માત્રામાં ખોરાક ઉમેરવાથી વજન ઘટાડવાનો હેતુ અસરગ્રસ્ત થઈ શકે છે.
નિષ્કર્ષ: નવરાત્રિના વ્રતમાં કૂટ્ટુ, શિંગોડા, રાજગરો, સામો અને મખાણા જેવા વિકલ્પોનો સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ કરી શકાય છે. માત્ર ગ્લૂટેન-ફ્રી હોવાને બદલે પોષક તત્ત્વો, ખોરાક બનાવવાની રીત અને યોગ્ય માત્રા પર ધ્યાન આપવું વધુ જરૂરી છે.