₹474 કરોડનો પ્રોજેક્ટ 2033 સુધીમાં પૂર્ણ કરવાનો લક્ષ્યાંક; ગ્રીન ક્લાઈમેટ ફંડ આપશે ₹343 કરોડ, નેપાળ અને ભારતના લાખો લોકોને મળી શકે રાહત
હિમાલયના વિસ્તારોમાં હિમનદીઓ પીગળવાથી બનતાં સરોવરો અને અચાનક પૂરનાં વધતાં જોખમ વચ્ચે નેપાળ સરકારે મહત્ત્વપૂર્ણ યોજના હાથ ધરી છે. નેપાળ ચાર જોખમી હિમનદી સરોવરોનું જળસ્તર ઘટાડીને ભવિષ્યમાં ભોટેકોશી નદી જેવી વિનાશક પૂરજનક ઘટનાઓની અસર ઓછી કરવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. આ યોજનાથી નેપાળ ઉપરાંત ભારતના બિહાર રાજ્યમાં પણ પૂરનું જોખમ ઘટાડવામાં મદદ મળવાની આશા છે.
આ પ્રોજેક્ટ પાછળ કુલ ₹474 કરોડનો ખર્ચ થવાનો અંદાજ છે અને તેને વર્ષ 2033 સુધીમાં પૂર્ણ કરવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો છે. આ યોજના હિમાલયના ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં રહેતા લોકો, ખેતીની જમીનો, રસ્તાઓ અને અન્ય મહત્ત્વપૂર્ણ માળખાંને પૂરથી થતા સંભવિત નુકસાન સામે સુરક્ષિત કરવાના પ્રયાસનો ભાગ છે.
ચાર જોખમી સરોવરોને અપાશે પ્રાથમિકતા
નેપાળે આ યોજના માટે ચાર હિમનદી સરોવરો પસંદ કર્યા છે. તેમાં મનાંગ જિલ્લાનું થુલાગી, સંખુવાસભા જિલ્લાનું લોઅર વરુણ અને હોંગુ-2 તથા સોલુખુમ્બુ જિલ્લાનું લુમદિંગ સરોવર સામેલ છે.
આ સરોવરો સમુદ્ર સપાટીથી આશરે 4,050થી 5,483 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલા છે. યોજના મુજબ હોંગુ-2 સરોવરનું જળસ્તર એક મીટર ઘટાડવામાં આવશે, જ્યારે થુલાગી, લોઅર વરુણ અને લુમદિંગ સરોવરોનું જળસ્તર ત્રણ-ત્રણ મીટર ઘટાડવાનું આયોજન છે.
આ સરોવરોમાં પાણીનું પ્રમાણ નિયંત્રિત કરવાથી અચાનક પાણી બહાર નીકળવાની સ્થિતિમાં સંભવિત જોખમ ઓછું કરવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે, આ પગલાંથી પૂરનું જોખમ સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ જશે તેવી ખાતરી નથી.
બિહાર માટે શા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે આ યોજના?
નેપાળના હિમાલય વિસ્તારમાંથી નીકળતી નદીઓનું પાણી ભારતના મેદાની વિસ્તારો સુધી પહોંચે છે. પસંદ કરાયેલા સરોવરોમાંથી ત્રણનું પાણી કોશી અને ગંડકી નદીની જળપ્રણાલી સુધી પહોંચે છે. આ બંને નદીઓ બિહારમાંથી પસાર થતી હોવાથી નેપાળમાં ભારે વરસાદ, હિમનદી સરોવરોમાં પાણીનો વધારો અથવા અચાનક પૂર જેવી ઘટનાઓની અસર સરહદ પાર પણ થઈ શકે છે.
કોશી નદીના જળપ્રવાહમાં અચાનક વધારો થાય તો બિહારનાં અનેક વિસ્તારોમાં ખેતી, રહેણાક વસાહતો, રસ્તાઓ અને અન્ય પાયાની સુવિધાઓને નુકસાન થવાની શક્યતા રહે છે. તેથી નેપાળમાં સરોવરોનું જોખમ ઘટાડવાના પ્રયાસો ભારત માટે પણ મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
સરોવરોનું જળસ્તર કેવી રીતે ઘટાડાશે?
યોજના હેઠળ સરોવરોના કિનારે પાણી બહાર કાઢવા માટે નિયંત્રિત નહેરો બનાવવામાં આવશે. આ નહેરોમાં ગેટ લગાવીને પાણીનો પ્રવાહ નિયંત્રિત કરવામાં આવશે, જેથી પાણી ધીમે-ધીમે બહાર કાઢી શકાય.
બાંધકામમાં મજૂરોની મદદ અને આધુનિક ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. યોજના મુજબ વિસ્ફોટકોનો ઉપયોગ કર્યા વિના પાણીના સ્તરને નિયંત્રિત કરવાની વ્યવસ્થા ઊભી કરવામાં આવશે. આ રીતે સરોવરોની આસપાસના નાજુક હિમાલયી વિસ્તારમાં કામ દરમિયાન વધારાનું જોખમ ઊભું ન થાય તેની કાળજી રાખવામાં આવશે.
યોજનામાં જોડાયેલા નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, અનુકૂળ પરિસ્થિતિમાં આ કામ આશરે ત્રણ વર્ષમાં પૂર્ણ થઈ શકે છે. પરંતુ ઊંચાઈવાળા વિસ્તારોમાં ભારે ઠંડી અને ખરાબ હવામાનને કારણે વર્ષના માત્ર પાંચથી છ મહિના જ કામ કરવું શક્ય બને છે. આથી સમગ્ર પ્રોજેક્ટ માટે 2033 સુધીનો સમયગાળો નક્કી કરવામાં આવ્યો છે.
હિમાલયનાં 47 સરોવરો જોખમી ગણાયાં હતાં
હિમનદી સરોવરોમાંથી અચાનક પાણી બહાર નીકળવાની ઘટનાને ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ ફ્લડ (GLOF) કહેવામાં આવે છે. હિમનદીઓ પીગળવાથી બનેલા સરોવરોમાં પાણીનું પ્રમાણ વધે અને કુદરતી અવરોધ તૂટી જાય, તો પાણીનો વિશાળ પ્રવાહ નીચેના વિસ્તારોમાં વિનાશ સર્જી શકે છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વિકાસ કાર્યક્રમ (UNDP) અને ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ફોર ઇન્ટિગ્રેટેડ માઉન્ટેન ડેવલપમેન્ટના 2020ના અહેવાલમાં ભારત, નેપાળ અને ચીનનાં કુલ 47 હિમનદી સરોવરોને વધુ જોખમવાળાં ગણાવવામાં આવ્યાં હતાં. અહેવાલ મુજબ, તેમાં નેપાળનાં 21, ચીનનાં 25 અને ભારતનું એક સરોવર સામેલ હતું.
આ પૈકી 42 સરોવરોનું પાણી કોશી નદીની જળપ્રણાલી સુધી પહોંચતું હોવાનું જણાવાયું હતું. તેમાં ચીનનાં 24 અને નેપાળનાં 18 સરોવરોનો સમાવેશ થાય છે. આ આંકડા હિમાલયના સરહદપારના જળસ્રોતોનું જોખમ ઘટાડવા માટે પ્રાદેશિક સહકારની જરૂરિયાત દર્શાવે છે.
₹474 કરોડના પ્રોજેક્ટ માટે ભંડોળ ક્યાંથી આવશે?
આ યોજનાના કુલ ₹474 કરોડના ખર્ચ માટે વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી ભંડોળ એકત્રિત કરવામાં આવશે.
ગ્રીન ક્લાઈમેટ ફંડ: ₹343 કરોડ
નેપાળ સરકાર: ₹107 કરોડ
UNDP: ₹20 કરોડ
ખાનગી ક્ષેત્ર: ₹3 કરોડ
આ ભંડોળનો ઉપયોગ સરોવરોનું જળસ્તર ઘટાડવા, નિયંત્રિત પાણીના નિકાલની વ્યવસ્થા ઊભી કરવા અને સંભવિત પૂરનાં જોખમને ઓછું કરવા માટે કરવામાં આવશે.
પ્રોજેક્ટથી નેપાળમાં 38 લાખથી વધુ લોકોને લાભ મળવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. સાથે જ પૂરનાં કારણે થતા સંભવિત આર્થિક નુકસાનમાં આશરે ₹212 કરોડ સુધીનો ઘટાડો થઈ શકે તેવો અંદાજ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.
હિમાલયી વિસ્તારોમાં પૂરનું જોખમ ઘટાડવાનો પ્રયાસ
હિમનદી સરોવરોનું વધતું જળસ્તર હિમાલયના દેશો માટે લાંબા ગાળાનો પડકાર બની રહ્યું છે. આબોહવા પરિવર્તન, હિમનદીઓનું પીગળવું અને અચાનક ભારે વરસાદ જેવી પરિસ્થિતિઓને કારણે કેટલાક વિસ્તારોમાં પૂરનું જોખમ વધી શકે છે.
નેપાળની આ યોજના જોખમી સરોવરોનું જળસ્તર નિયંત્રિત કરવાની સાથે આપત્તિ સામેની તૈયારીને મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવે છે. જોકે, તેની સફળતા માટે સમયસર બાંધકામ, સતત દેખરેખ અને જોખમનું વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન જરૂરી રહેશે.
જો યોજના નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં પૂર્ણ થાય અને અસરકારક રીતે અમલમાં મુકાય, તો નેપાળના પર્વતીય વિસ્તારોની સાથે ભારતના બિહારમાં પણ પૂરથી થતા સંભવિત નુકસાનને ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.