નવી દિલ્હી: બજારમાં મળતાં પીળાં અને ચમકદાર કેળાં જોઈને તમે પણ તેને ખરીદી લેતા હશો, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે ફળોને ઝડપથી પકવવાની ખોટી પદ્ધતિ સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે? મહારાષ્ટ્રના નવી મુંબઈ સ્થિત APMC ફ્રૂટ માર્કેટમાં ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન (FDA)ની કાર્યવાહીમાં કેમિકલના અયોગ્ય ઉપયોગથી પકવવામાં આવતાં આશરે 1,400 કિલો કેળાં જપ્ત કરવામાં આવ્યાં હોવાના અહેવાલ સામે આવ્યા છે.
તપાસમાં કેળાંને એથેપોનના દ્રાવણમાં સીધાં ડુબાડીને પકવવાની પદ્ધતિનો મુદ્દો સામે આવ્યો હતો. આવી પદ્ધતિ ખાદ્ય સુરક્ષાના નિર્ધારિત ધોરણોનું ઉલ્લંઘન કરી શકે છે. આ પહેલાં કર્ણાટકના ઉડુપીમાં પણ આશરે 10,890 કિલો કેળાં જપ્ત કરાયાં હોવાનો ઉલ્લેખ અહેવાલોમાં કરવામાં આવ્યો હતો.
આ ઘટનાઓ બાદ ફળોને પકવવા માટે વપરાતાં રસાયણો, તેની યોગ્ય પદ્ધતિ અને ગ્રાહકોએ રાખવાની સાવચેતી અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.
કેળાંને કેમિકલથી પકવવાની જરૂર કેમ પડે છે?
કેળાં કુદરતી રીતે પાકવામાં સમય લે છે. વેપારીઓને બજારમાં સતત પુરવઠો જાળવવો હોય છે અને મોટા જથ્થામાં ફળો એકસાથે વેચવા યોગ્ય બનાવવા હોય છે. તેથી નિયંત્રિત પરિસ્થિતિમાં ફળોને પકવવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
તેના મુખ્ય કારણો આ પ્રમાણે છે:
કેળાંને બજારમાં વેચવા યોગ્ય સ્થિતિમાં ઝડપથી લાવવા.
લાંબા અંતર સુધી પરિવહન દરમિયાન ફળો વધુ પડતાં પાકી ન જાય તે માટે.
મોટા જથ્થામાં કેળાંને એકસરખી રીતે પકવવા.
પુરવઠો અને વેચાણની પ્રક્રિયા સરળ બનાવવા.
જોકે, ઝડપથી પકવવાની પ્રક્રિયા માટે યોગ્ય પદ્ધતિ અને મંજૂર ધોરણોનું પાલન કરવું જરૂરી છે. વધુ નફો મેળવવા માટે પ્રતિબંધિત રસાયણોનો ઉપયોગ કરવો અથવા રસાયણોનો ખોટી રીતે ઉપયોગ કરવો ગંભીર બાબત છે.
કેળાંને પકવવા માટે કયા રસાયણોનો ઉપયોગ થાય છે?
કેળાં પકવવાની પ્રક્રિયામાં ઇથિલીન ગેસનો ઉપયોગ થાય છે. ઇથિલીન એક કુદરતી વનસ્પતિ હોર્મોન છે, જે ફળોના પાકવાની પ્રક્રિયાને પ્રોત્સાહિત કરે છે.
ઇથિલીન ગેસ: નિયંત્રિત રાઇપનિંગ ચેમ્બરમાં નિર્ધારિત પરિસ્થિતિઓ હેઠળ તેનો ઉપયોગ કરીને કેળાંને એકસરખી રીતે પકવી શકાય છે.
એથેપોન: આ એક રસાયણ છે, જે યોગ્ય પરિસ્થિતિઓમાં ઇથિલીન છોડે છે. જોકે, તેનો ઉપયોગ ફળો પર કેવી રીતે અને કઈ માત્રામાં થઈ શકે તે સંબંધિત નિયમો પર આધારિત છે. તેના દ્રાવણમાં કેળાંને સીધાં ડુબાડવાની પદ્ધતિને સુરક્ષિત પકવવાની સામાન્ય પદ્ધતિ માનવી યોગ્ય નથી.
કૅલ્શિયમ કાર્બાઇડ: ફળોને પકવવા માટે તેનો ઉપયોગ પ્રતિબંધિત છે. તેમાંથી નીકળતો એસિટિલીન ગેસ અને તેમાં રહેલી અશુદ્ધિઓ સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમ ઊભું કરી શકે છે.
ખોટી રીતે પકવેલાં કેળાં ખાવાથી શું નુકસાન થઈ શકે?
ફળોને પકવવાની પ્રક્રિયામાં પ્રતિબંધિત રસાયણોનો ઉપયોગ થયો હોય અથવા ખાદ્ય સુરક્ષાના નિયમોનું ઉલ્લંઘન થયું હોય, તો સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. જોખમ કયા રસાયણનો ઉપયોગ થયો છે, તેની માત્રા કેટલી છે અને વ્યક્તિના સંપર્કમાં કેટલું રસાયણ આવ્યું છે તેના પર આધાર રાખે છે.
સંભવિત અસરોમાં નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થઈ શકે છે:
પાચન સંબંધિત તકલીફો: હાનિકારક રસાયણો અથવા અશુદ્ધિઓના સંપર્કથી પેટમાં દુખાવો, ઊબકા કે ઊલટી જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
કિડની અને લિવર પર અસર: અમુક ઝેરી પદાર્થોના વધુ પડતા સંપર્કથી આ અંગોને નુકસાન થઈ શકે છે.
બાળકો અને વૃદ્ધો માટે સાવચેતી: નાની ઉંમર અથવા નબળી તબિયત ધરાવતા લોકોમાં ઝેરી પદાર્થોની અસર વધુ ગંભીર બની શકે છે.
મહત્ત્વની વાત એ છે કે યોગ્ય રીતે પકવવામાં આવેલાં કેળાં માત્ર ઇથિલીનનો ઉપયોગ થયો હોવાને કારણે હાનિકારક બની જતાં નથી. દરેક કેળું ખોટી રીતે પકવાયું છે અથવા તેનાથી કિડની-લિવરને નુકસાન થશે એવો નિષ્કર્ષ પણ કાઢી શકાય નહીં.
બહારથી જોઈને કેમિકલવાળાં કેળાં ઓળખી શકાય?
કેળાંનો રંગ, ચમક અને છાલની સ્થિતિ પરથી કેટલીક બાબતોનો અંદાજ આવી શકે છે, પરંતુ માત્ર દેખાવના આધારે કેળાં કુદરતી રીતે પાક્યાં છે કે ખોટી પદ્ધતિથી પકવાયાં છે તેની ખાતરી કરી શકાતી નથી.
કેળાં ખરીદતી વખતે આ બાબતોનું ધ્યાન રાખો:
સ્વચ્છ અને સારી સ્થિતિમાં હોય તેવાં કેળાં પસંદ કરો.
છાલ પર અસામાન્ય ડાઘ, સડો અથવા નુકસાન હોય તો ખરીદવાનું ટાળો.
ફળોમાંથી અસામાન્ય ગંધ આવતી હોય તો સાવચેતી રાખો.
વિશ્વસનીય વેપારી પાસેથી ફળો ખરીદો.
ફળો પર માત્ર પીળો રંગ અથવા વધુ ચમક હોવાને કારણે તે કેમિકલથી પકવાયેલાં છે એવું ન માનો.
શંકાસ્પદ ફળો અંગે ખાતરી કરવા માટે સત્તાવાર ખાદ્ય સુરક્ષા વિભાગની તપાસ વધુ વિશ્વસનીય છે.
કુદરતી રીતે પાકેલાં અને યોગ્ય રીતે પકવેલાં કેળાંના પોષણમાં શું તફાવત છે?
કેળાં કુદરતી રીતે પાક્યાં હોય કે યોગ્ય નિયંત્રિત પદ્ધતિથી પકવવામાં આવ્યાં હોય, બંનેમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ, ફાઇબર, પોટેશિયમ અને અન્ય પોષક તત્ત્વો મળી શકે છે.
કેળાં પાકવાની અવસ્થા અનુસાર તેમાં રહેલા સ્ટાર્ચ અને ખાંડનું પ્રમાણ બદલાય છે. તેથી કેળાંનો સ્વાદ, મીઠાશ અને રચના પણ અલગ હોઈ શકે છે.
માત્ર પકવવાની પદ્ધતિના આધારે પોષણમાં મોટો તફાવત હોવાનું માનવું યોગ્ય નથી. જોકે, પ્રતિબંધિત રસાયણોનો ઉપયોગ થયો હોય તો તે પોષણથી અલગ ખાદ્ય સુરક્ષાનો મુદ્દો છે.
FSSAIના નિયમો શું કહે છે?
ભારતમાં ફળોને પકવવા માટે નિયંત્રિત પરિસ્થિતિઓમાં ઇથિલીન ગેસનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. રાઇપનિંગ ચેમ્બરમાં યોગ્ય તાપમાન, ભેજ અને હવાના પ્રવાહનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.
બીજી તરફ, કૅલ્શિયમ કાર્બાઇડથી ફળોને પકવવા પર પ્રતિબંધ છે. ખાદ્ય સુરક્ષાના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરીને ફળોનું વેચાણ કરવામાં આવે તો સંબંધિત સત્તાધિકારીઓ તપાસ અને કાયદેસરની કાર્યવાહી કરી શકે છે.
ફળોને પકવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા રસાયણોની મંજૂરી અને ઉપયોગની શરતો અંગે FSSAIના વર્તમાન નિયમો તપાસવા જરૂરી છે.
કેમિકલથી પકવેલાં ફળોની ફરિયાદ ક્યાં કરવી?
જો તમને શંકા હોય કે કોઈ વેપારી પ્રતિબંધિત રસાયણથી ફળો પકવી રહ્યો છે અથવા ખાદ્ય સુરક્ષાના નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે છે, તો તમે નીચે મુજબ ફરિયાદ કરી શકો છો:
FSSAIના સત્તાવાર Food Safety Connect પોર્ટલ અથવા ઉપલબ્ધ એપ દ્વારા ફરિયાદ નોંધાવો.
રાજ્યના ખાદ્ય સુરક્ષા વિભાગ અથવા સ્થાનિક ફૂડ સેફ્ટી ઓફિસરનો સંપર્ક કરો.
શક્ય હોય તો દુકાનનું નામ, સરનામું, ખરીદીની રસીદ અને ફળોના ફોટા જેવા પુરાવા સાચવો.
ફરિયાદમાં શું શંકાસ્પદ જણાયું છે તેની સ્પષ્ટ વિગતો આપો.
ફરિયાદ કરવા માટેની હાલની સંપર્ક વિગતો અને હેલ્પલાઇન નંબર FSSAIની સત્તાવાર વેબસાઇટ પરથી ચકાસવા જોઈએ.
નિયમોનો ભંગ થાય તો શું કાર્યવાહી થઈ શકે?
તપાસમાં ખાદ્ય સુરક્ષાના નિયમોનું ઉલ્લંઘન સાબિત થાય તો સંબંધિત ફળો જપ્ત થઈ શકે છે અને વેપારી સામે કાયદેસરની કાર્યવાહી હાથ ધરવામાં આવી શકે છે. ગુનાની ગંભીરતા, પુરાવા અને લાગુ પડતી કાનૂની જોગવાઈઓ અનુસાર દંડ અથવા અન્ય સજા થઈ શકે છે.