મોબાઇલ ફોન પર અજાણ્યા નંબર પરથી આવતા કોલની ઓળખ કરવી હવે પહેલાં કરતાં સરળ બની શકે છે. કેન્દ્ર સરકારના દૂરસંચાર વિભાગ (DoT) દ્વારા ટેલિકોમ ઓપરેટર્સને 1 નવેમ્બર 2026થી કોલિંગ નેમ પ્રેઝન્ટેશન (CNAP) સેવા શરૂ કરવા માટે નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ સુવિધા હેઠળ કોલ કરનાર વ્યક્તિનું નામ અને મોબાઇલ નંબર ફોનની સ્ક્રીન પર દેખાશે. ખાસ વાત એ છે કે આ સુવિધા માટે યુઝર્સે અલગથી કોઈ એપ ઇન્સ્ટોલ કરવાની કે સર્વિસ એક્ટિવેટ કરવાની જરૂર નહીં પડે.
આ નવી વ્યવસ્થા લાગુ થવાથી સ્પામ કોલ, ફ્રોડ કોલ અને અજાણ્યા નંબર પરથી આવતા કોલને ઓળખવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે, આ સુવિધા કેવી રીતે કામ કરશે અને કયા નેટવર્ક પર લાગુ પડશે તે જાણવું જરૂરી છે.
શું છે CNAP સર્વિસ?
CNAP એટલે કે Calling Name Presentation. આ ટેલિકોમ સેવા કોલ કરનાર વ્યક્તિના નામની ઓળખ કોલ રિસીવ કરનાર સુધી પહોંચાડવા માટે બનાવવામાં આવી છે. હાલમાં અજાણ્યા નંબર પરથી કોલ આવે ત્યારે મોટાભાગે માત્ર નંબર જ દેખાય છે. પરંતુ CNAP વ્યવસ્થા હેઠળ ટેલિકોમ ઓપરેટર પાસે ઉપલબ્ધ ચકાસેલી ગ્રાહક માહિતીના આધારે કોલ કરનારનું નામ પણ દર્શાવી શકાય છે.
ફોનની સ્ક્રીન પર કેવી રીતે દેખાશે નામ?
જો કોલ કરનાર વ્યક્તિનો નંબર તમારા ફોનમાં સેવ હશે, તો સામાન્ય રીતે તમારી કોન્ટેક્ટ લિસ્ટમાં સેવ કરેલું નામ દેખાશે. જો નંબર સેવ નહીં હોય, તો ટેલિકોમ ઓપરેટરના રેકોર્ડમાં નોંધાયેલું નામ દર્શાવવાની વ્યવસ્થા રહેશે.
આથી અજાણ્યા નંબર પરથી આવતા કોલની ઓળખ કરવામાં સરળતા થઈ શકે છે. જોકે, સ્ક્રીન પર દેખાતું નામ જ કોલ કરનારની ઓળખનો અંતિમ પુરાવો નથી. કોઈ પણ શંકાસ્પદ કોલ પર વ્યક્તિગત માહિતી, OTP કે બેંકિંગ વિગતો આપતાં પહેલાં સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.
ઇન્ટરનેશનલ કોલ આવે તો શું થશે?
વિદેશી નંબર પરથી આવતા કોલ માટે અલગ ઓળખ દર્શાવવાની વ્યવસ્થા હોઈ શકે છે. આવા કોલમાં સ્થાનિક ગ્રાહકના નામની જેમ નામ દેખાશે જ એવું નથી. આંતરરાષ્ટ્રીય કોલની ઓળખ અને સ્ક્રીન પર દેખાતી માહિતી ટેલિકોમ નેટવર્ક તથા લાગુ પડતી વ્યવસ્થા પર આધારિત રહેશે.
શું ટેલિકોમ કંપનીઓએ નવો ડેટાબેઝ તૈયાર કરવો પડશે?
આ સેવા કાર્યરત કરવા માટે ટેલિકોમ ઓપરેટર્સે ગ્રાહકના મોબાઇલ નંબર સાથે જોડાયેલી નોંધાયેલ ઓળખનો ઉપયોગ કરવો પડશે. કોલ આવે ત્યારે નેટવર્ક સંબંધિત માહિતીના આધારે નામ દર્શાવવાની પ્રક્રિયા કરશે.
આ વ્યવસ્થામાં ગ્રાહકની KYC માહિતીની ચોકસાઈ મહત્ત્વની રહેશે. જો સિમ કોઈ અન્ય વ્યક્તિના નામે નોંધાયેલું હોય, તો કોલ કરતી વખતે દેખાતી ઓળખ વાસ્તવિક કોલ કરનાર વ્યક્તિથી અલગ હોઈ શકે છે.
શું યુઝર્સની પ્રાઇવસી પર અસર થશે?
CNAP સેવાને લઈને પ્રાઇવસી અને વ્યક્તિગત માહિતીની સુરક્ષા મહત્ત્વના મુદ્દા છે. નામ દર્શાવવા માટે કઈ માહિતીનો ઉપયોગ થશે, તે કેટલા સમય સુધી ઉપલબ્ધ રહેશે અને કઈ પરિસ્થિતિમાં નામ છુપાવી શકાશે, તે સંબંધિત નિયમો તથા ટેલિકોમ ઓપરેટરની અમલવારી પર આધારિત રહેશે.
જે યુઝર્સે પોતાનું નામ છુપાવવા માટે CLIR (Calling Line Identification Restriction) જેવી સુવિધા લીધી હોય, તેમના માટે લાગુ પડતી જોગવાઈઓ પણ મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.
બિઝનેસ અને કંપનીઓને મળશે ખાસ સુવિધા?
બિઝનેસ કનેક્શન અથવા બલ્ક સિમનો ઉપયોગ કરતા લોકો માટે નોંધાયેલું કંપની કે બ્રાન્ડ નામ દર્શાવવાની વ્યવસ્થા ઉપયોગી બની શકે છે. તેના માટે ટ્રેડમાર્ક, GST અથવા અન્ય માન્ય દસ્તાવેજો દ્વારા બિઝનેસની ઓળખ ચકાસવાની જરૂર પડી શકે છે.
આ સુવિધાથી ગ્રાહકોને કંપનીના સત્તાવાર કોલ અને અજાણ્યા કોલ વચ્ચે તફાવત સમજવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે, નામ દેખાવાથી જ કોલ વિશ્વસનીય છે એવું માની લેવું યોગ્ય નથી.
2G, 3G અને લેન્ડલાઇન યુઝર્સ માટે શું?
આ સેવાની શરૂઆત 4G અને 5G મોબાઇલ નેટવર્ક પર કરવાની વાત કરવામાં આવી છે. 2G, 3G અને લેન્ડલાઇન નેટવર્ક માટે તેની ઉપલબ્ધતા અલગ નિર્ણય અથવા ટેક્નિકલ વ્યવસ્થા પર આધારિત હોઈ શકે છે.
CNAP પાછળ શું છે સમગ્ર પૃષ્ઠભૂમિ?
ટેલિકોમ ક્ષેત્રમાં કોલ કરનારની ઓળખ દર્શાવવાની વ્યવસ્થા અંગે લાંબા સમયથી ચર્ચા ચાલી રહી છે. ટેલિકોમ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી ઑફ ઇન્ડિયા (TRAI) દ્વારા પણ આ મુદ્દે ભલામણો કરવામાં આવી હતી. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ કોલ કરનારની ઓળખ અંગે વધુ પારદર્શિતા લાવવાનો અને અનિચ્છનીય કોલ સામે યુઝર્સને મદદ કરવાનો છે.
જોકે, 1 નવેમ્બર 2026ની સમયમર્યાદા, તમામ નેટવર્ક પર અમલ અને પ્રાઇવસી સંબંધિત ચોક્કસ જોગવાઈઓ માટે DoT અથવા ટેલિકોમ ઓપરેટરની સત્તાવાર જાહેરાત ચકાસવી જરૂરી છે.
સામાન્ય યુઝર્સને શું ફાયદો થશે?
CNAP સેવા યોગ્ય રીતે લાગુ થાય તો અજાણ્યા કોલની ઓળખ કરવામાં મદદ મળી શકે છે. તેનાથી સ્પામ કોલ, છેતરપિંડીના પ્રયાસો અને ખોટી ઓળખ સાથે કરવામાં આવતા કોલ અંગે સાવચેતી રાખવામાં સરળતા થઈ શકે છે. સાથે જ, કોલ કરનારનું નામ જાણવા માટે થર્ડ-પાર્ટી એપ પરની નિર્ભરતા ઘટી શકે છે.
પરંતુ આ સેવા દરેક પ્રકારના સાઇબર ફ્રોડને અટકાવશે એવી ખાતરી નથી. છેતરપિંડી કરનાર વ્યક્તિ જાણીતા નામનો દુરુપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે, તેથી યુઝર્સે સતર્ક રહેવું જરૂરી છે.
યુઝર્સે અત્યારથી શું ધ્યાન રાખવું?
1. સિમની KYC માહિતી તપાસો: તમારું સિમ તમારા પોતાના નામે નોંધાયેલું છે કે નહીં તેની ખાતરી કરો. માહિતીમાં ભૂલ હોય તો ટેલિકોમ ઓપરેટરનો સંપર્ક કરો.
2. બિઝનેસ માલિકો દસ્તાવેજો તૈયાર રાખે: કંપની અથવા બ્રાન્ડનું નામ દર્શાવવું હોય તો ઓપરેટર પાસે ઉપલબ્ધ સત્તાવાર પ્રક્રિયા અને જરૂરી દસ્તાવેજોની માહિતી મેળવો.
3. અજાણ્યા કોલથી સાવચેત રહો: નામ અને નંબર દેખાય છતાં OTP, પાસવર્ડ, બેંકની વિગતો કે અન્ય સંવેદનશીલ માહિતી કોઈને આપશો નહીં.
4. સત્તાવાર અપડેટ તપાસો: નવી સુવિધાની શરૂઆત અને તમારા નેટવર્ક પર તેની ઉપલબ્ધતા અંગે ટેલિકોમ ઓપરેટરની જાહેરાત પર ધ્યાન આપો.
CNAP સેવા ટેલિકોમ ક્ષેત્રમાં કોલરની ઓળખ દર્શાવવાની દિશામાં મહત્ત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે. જોકે, તેની વાસ્તવિક અસર તેના અમલ, માહિતીની ચોકસાઈ અને યુઝર્સની સાવચેતી પર નિર્ભર રહેશે.