ગુજરાતના અનેક વિસ્તારોમાં ઓછા વરસાદના કારણે દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિ ઊભી થતાં તેની અસર હવે ખેડૂતોની સાથે પશુધન પર પણ જોવા મળી રહી છે. ઘાસચારાના ભાવમાં ભારે વધારો થતાં ખેડૂતો માટે બળદો અને અન્ય પશુધનનો નિભાવ કરવો મુશ્કેલ બની રહ્યો છે. રાજકોટના કાલાવડ રોડ પર આવેલા સદ્ભાવના બળદ આશ્રમમાં છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં મોટી સંખ્યામાં બળદો પહોંચતાં સંચાલકો સામે પણ વ્યવસ્થાનો પડકાર ઊભો થયો છે.
આશ્રમના સંચાલકોના જણાવ્યા પ્રમાણે, સામાન્ય સમયમાં જ્યાં વૃદ્ધ અથવા બીમાર બળદોને જ આશ્રમમાં મૂકવામાં આવતા હતા, ત્યાં હાલ પાક નિષ્ફળ જતાં અને ઘાસચારાની અછત સર્જાતાં ખેતી કરતા ખેડૂતો પણ પોતાના તંદુરસ્ત બળદોને આશ્રમમાં મૂકવા મજબૂર બન્યા છે.
ઘાસચારાના ભાવમાં મોટો વધારો
લીલા ઘાસચારાના ભાવમાં થયેલા વધારાએ ખેડૂતોની મુશ્કેલી વધુ ગંભીર બનાવી છે. અગાઉ 20 કિલો લીલો ઘાસચારો આશરે ₹60માં મળતો હતો, જે હવે વધીને લગભગ ₹140 થયો હોવાનું આશ્રમ સંચાલકોનું કહેવું છે.
બે બળદના દૈનિક ખોરાક પાછળ અંદાજે ₹300 જેટલો ખર્ચ થતો હોવાથી પાકમાંથી આવક ન થતાં ખેડૂતો માટે પશુધનને સાચવવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે.
20 દિવસમાં આશ્રમમાં પહોંચ્યા હજારો બળદ
રાજકોટના સદ્ભાવના બળદ આશ્રમમાં છેલ્લા 15થી 20 દિવસમાં બળદોની સંખ્યામાં અસાધારણ વધારો થયો છે. સંચાલકોના જણાવ્યા મુજબ આશ્રમમાં અગાઉ આશરે 1,500 બળદ હતા, જ્યારે હાલ સંખ્યા વધીને લગભગ 3,500 સુધી પહોંચી છે.
આ પૈકી આશરે 15 ટકા બળદ યુવાન હોવાનું પણ જણાવવામાં આવ્યું છે. સામાન્ય રીતે આવા બળદ ખેતીમાં ઉપયોગી થઈ શકે તેવી સ્થિતિમાં હોય છે. બજારમાં એક જોડીની કિંમત પણ નોંધપાત્ર હોવાનું સંચાલકો જણાવે છે.
અચાનક વધેલા પશુધનને કારણે આશ્રમની હાલની 20 વીઘા જગ્યા ઓછી પડી રહી છે. નવી વ્યવસ્થા તૈયાર થાય ત્યાં સુધી 10 ઓક્ટોબર સુધી નવા બળદ સ્વીકારવાનું અસ્થાયી રીતે બંધ કરવામાં આવ્યું છે.
ખેડૂતો માટે પોતાના બળદને છોડવો પણ મુશ્કેલ
દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિમાં બળદોને આશ્રમમાં મૂકવા આવતા ખેડૂતોની સાથે અનેક ભાવુક દૃશ્યો પણ સામે આવી રહ્યા છે. વર્ષોથી પરિવારના સભ્યની જેમ ઉછેરેલા બળદોને અલગ કરતી વખતે ખેડૂતોની આંખોમાં આંસુ આવી જાય છે.
એક વૃદ્ધ અને બીમાર ખેડૂતે પોતાની શારીરિક અશક્તિના કારણે વર્ષોથી ઉછેરેલા વાછરડાને આશ્રમમાં મૂકવું પડ્યું. ખેતી અને પશુની સેવા કરવાની ક્ષમતા ન રહેતાં તેમણે ભારે મનથી પોતાના વ્હાલા પશુને આશ્રમના હવાલે કર્યો.
બીજી તરફ 16 વર્ષથી પોતાના બળદ સાથે રહેલા એક ખેડૂતથી પશુનો વિયોગ સહન ન થયો. આશ્રમમાં બળદને મૂક્યાના થોડા જ સમયમાં ખેડૂત ફરીથી ત્યાં પહોંચ્યા અને બળદને ઘરે પરત લઈ ગયા. વર્ષોથી સાથે રહેલા પોતાના સાથીદારને છોડવાનો નિર્ણય તેમના માટે અત્યંત મુશ્કેલ બની ગયો હતો.
દ્વારકાથી ₹7 હજારનું ભાડું ખર્ચીને બળદોને રાજકોટ લાવ્યા
દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લાના એક ખેડૂત પોતાના બળદોને વેચવાને બદલે રાજકોટના આશ્રમમાં મૂકવા માટે આશરે ₹7 હજારનું વાહન ભાડું ખર્ચીને પહોંચ્યા હતા. તેમના વિસ્તારમાં વરસાદના અભાવે ઘાસચારાની વ્યવસ્થા ન થતાં તેમણે આ નિર્ણય લીધો.
ખેડૂતની આશા છે કે આગામી સમયમાં સારો વરસાદ થાય અને ઘાસચારાની સ્થિતિ સુધરે તો તેઓ પોતાના બળદોને ફરીથી ઘરે લઈ જશે.
બળદ કતલખાને ન જાય તે માટે ખાસ વ્યવસ્થા
આશ્રમમાં બળદ મૂકવા માટે કોઈ જટિલ પ્રક્રિયા નથી. ખેડૂત પોતાની પરિસ્થિતિ અનુસાર બળદ આશ્રમમાં મૂકી શકે છે અને સ્થિતિ સુધરે ત્યારે પરત પણ લઈ જઈ શકે છે.
જોકે, બળદ પરત લેવા આવનાર વ્યક્તિ પાસે ખેતી સાથે જોડાયેલો હોવાનો પુરાવો અથવા ગ્રામ પંચાયત/સરપંચનો દાખલો માંગવામાં આવે છે. આ વ્યવસ્થાનો હેતુ બળદ કોઈ અયોગ્ય વ્યક્તિના હાથમાં ન જાય અને તેને કતલખાને ન ધકેલવામાં આવે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.
5 વર્ષમાં જેટલા બળદ આવ્યા, તેટલા થોડા દિવસોમાં આવી ગયા
આશ્રમના સંચાલકોના જણાવ્યા પ્રમાણે છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં આશરે 2,000 જેટલા બળદ આશ્રમમાં આવ્યા હતા. અગાઉ મુખ્યત્વે એવા ખેડૂતો બળદ મૂકવા આવતા હતા જેમની પાસે ખેતી રહી ન હોય અથવા જેઓ ગામ છોડીને શહેરમાં સ્થાયી થયા હોય.
પરંતુ હાલની સ્થિતિ અલગ છે. પાકનું ઉત્પાદન ન થતાં અને ઘાસચારાના ભાવ વધતાં પોતાની ખેતી ધરાવતા ખેડૂતો પણ બળદ આશ્રમમાં મૂકવા આવી રહ્યા છે.
5,000 બળદ માટે 30 વીઘામાં નવો આશ્રમ
બળદોની વધતી સંખ્યાને ધ્યાનમાં રાખીને જામનગર રોડ પર ખંઢેરી નજીક આશરે 30 વીઘા જગ્યામાં નવો આશ્રમ તૈયાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. અહીં લગભગ 5,000 બળદોને રાખવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી રહી છે. આ નવી વ્યવસ્થા 11 ઓક્ટોબરથી શરૂ કરવાની યોજના છે.
આગામી સમયમાં બળદોની સંખ્યા વધુ વધી શકે તેવી શક્યતાને ધ્યાનમાં રાખીને 100-100 એકરની નવી જગ્યાઓ તૈયાર કરવાની કામગીરી પણ હાથ ધરવામાં આવી રહી છે.
એક બળદ પાછળ રોજનો આશરે ₹100 ખર્ચ
હાલ આશ્રમમાં રહેલા હજારો બળદોના નિભાવ માટે દરરોજ મોટો ખર્ચ થાય છે. સંચાલકોના જણાવ્યા મુજબ એક બળદ પાછળ સરેરાશ ₹100 જેટલો દૈનિક ખર્ચ થાય છે. 3,500 બળદ માટે આ ખર્ચ આશરે ₹3.50 લાખ પ્રતિદિન થાય છે.
આ સમગ્ર વ્યવસ્થા દાતાઓ અને સહયોગીઓ તરફથી મળતા ઘાસચારા તથા અન્ય મદદથી ચલાવવામાં આવી રહી છે.
બીમાર બળદો માટે હોસ્પિટલ અને ઓપરેશનની સુવિધા
આશ્રમમાં માત્ર બળદોના નિવાસની જ નહીં પરંતુ બીમાર પશુઓની સારવારની પણ વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે. સંચાલકોના જણાવ્યા પ્રમાણે અનેક બળદો ગંભીર બીમારીઓથી પીડિત હોય છે.
કેટલાક બળદોમાં કેન્સર જેવી બીમારી પણ જોવા મળે છે. આશ્રમમાં પશુચિકિત્સકોની ટીમ સાથે હોસ્પિટલ અને ઓપરેશન થિયેટરની સુવિધા ઉપલબ્ધ હોવાનું જણાવાયું છે. દર મહિને કેન્સર સહિતની બીમારીઓ માટે આશરે 25થી 30 જેટલા ઓપરેશન કરવામાં આવતા હોવાનું સંચાલકો કહે છે.
ખેડૂતોની સાથે અબોલ જીવો માટે પણ મુશ્કેલ સમય
ગુજરાતમાં વરસાદની અછત અને ઘાસચારાના વધતા ભાવની અસર હવે પશુધન પર સ્પષ્ટપણે જોવા મળી રહી છે. એક તરફ ખેડૂતો પાક નિષ્ફળ જવાથી આર્થિક મુશ્કેલીમાં છે, તો બીજી તરફ પશુઓ માટે ખોરાકની વ્યવસ્થા કરવી પણ તેમના માટે પડકાર બની રહી છે.
આ પરિસ્થિતિમાં બળદ આશ્રમો પર વધતું ભારણ માત્ર પશુધનની સંભાળનો મુદ્દો નથી, પરંતુ ખેતી સાથે જોડાયેલા પરિવારોની આર્થિક મુશ્કેલીનું પણ પ્રતિબિંબ છે. હાલ ખેડૂતો, દાતાઓ અને સંસ્થાઓના સહયોગથી આ અબોલ જીવો માટે ખોરાક અને આશ્રયની વ્યવસ્થા જાળવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે.