ગાઉટને એક સમયે ‘રાજાઓનો રોગ’ કહેવામાં આવતો હતો. પહેલાં એવું માનવામાં આવતું હતું કે આ બીમારી માત્ર અમીર લોકોમાં જોવા મળે છે, કારણ કે તેઓ વધુ પ્રમાણમાં માંસાહાર અને દારૂનું સેવન કરતા હતા. જોકે, તબીબી વિજ્ઞાન મુજબ ગાઉટ માત્ર ખાણીપીણી સાથે જોડાયેલો રોગ નથી. તે એક પ્રકારનો ઇન્ફ્લેમેટરી આર્થરાઇટિસ છે, જેમાં લોહીમાં યુરિક એસિડનું પ્રમાણ વધતાં તેના ક્રિસ્ટલ્સ સાંધામાં જમા થઈ જાય છે. પરિણામે અચાનક તીવ્ર દુખાવો, સોજો, લાલાશ અને ગરમાહટ અનુભવાઈ શકે છે.
‘ધ લેન્સેટ ર્યુમેટોલોજી’માં પ્રકાશિત ગ્લોબલ બર્ડન ઑફ ડિસીઝ 2021ના અંદાજ મુજબ, વર્ષ 2020માં વિશ્વભરમાં આશરે 5.58 કરોડ લોકો ગાઉટથી પ્રભાવિત હતા. 1990ની સરખામણીમાં આ સંખ્યામાં 150.6 ટકાનો વધારો નોંધાયો હતો. અનુમાન મુજબ, વર્ષ 2050 સુધીમાં વિશ્વમાં ગાઉટના દર્દીઓની સંખ્યા 9.58 કરોડ સુધી પહોંચી શકે છે.
ગાઉટ શું છે અને તે કેવી રીતે થાય છે?
ગાઉટ સાંધામાં યુરિક એસિડના ક્રિસ્ટલ્સ જમા થવાને કારણે થતો સોજાવાળો રોગ છે. જ્યારે શરીરમાં યુરિક એસિડનું પ્રમાણ લાંબા સમય સુધી વધારે રહે છે, ત્યારે તે સોય જેવા નાના ક્રિસ્ટલ્સ બનાવી શકે છે. આ ક્રિસ્ટલ્સ સાંધામાં જમા થતાં રોગપ્રતિકારક તંત્રની પ્રતિક્રિયા શરૂ થાય છે અને અચાનક તીવ્ર દુખાવો તથા સોજો થઈ શકે છે.
ગાઉટની સૌથી વધુ અસર પગના અંગૂઠાના સાંધા પર જોવા મળે છે. જોકે, પગની ઘૂંટી, ઘૂંટણ, કાંડા, કોણી અને હાથની આંગળીઓના સાંધા પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે.
ગાઉટ અને સામાન્ય ગઠિયા વચ્ચે શું તફાવત છે?
ગાઉટ અને અન્ય પ્રકારના ગઠિયામાં સાંધાનો દુખાવો સામાન્ય લક્ષણ છે, પરંતુ બંનેનાં કારણો અલગ હોઈ શકે છે.
ગાઉટ: યુરિક એસિડના ક્રિસ્ટલ્સ સાંધામાં જમા થવાથી સોજો અને અચાનક તીવ્ર દુખાવો થાય છે.
ઓસ્ટિયોઆર્થરાઇટિસ: સાંધાના કાર્ટિલેજ અને અન્ય રચનાઓમાં સમય સાથે થતા ઘસારા અને ફેરફારોને કારણે દુખાવો થાય છે.
ર્યુમેટોઇડ આર્થરાઇટિસ: રોગપ્રતિકારક તંત્રની ગેરપ્રતિક્રિયાને કારણે સાંધામાં લાંબા સમય સુધી સોજો રહે છે.
માત્ર લક્ષણોના આધારે ચોક્કસ નિદાન કરવું મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. તેથી જરૂર પડે ત્યારે ડૉક્ટર તપાસ અને લેબોરેટરી ટેસ્ટની મદદ લે છે.
યુરિક એસિડ શું છે અને શરીરમાં કેવી રીતે બને છે?
યુરિક એસિડ શરીરની કુદરતી મેટાબોલિઝમ પ્રક્રિયા દરમિયાન બનતો પદાર્થ છે. તે પ્યુરીન નામના તત્ત્વના વિઘટનથી બને છે. પ્યુરીન શરીરના કોષોમાં હાજર હોય છે અને વિવિધ ખાદ્ય પદાર્થોમાંથી પણ મળે છે.
સામાન્ય રીતે યુરિક એસિડ લોહી દ્વારા કિડની સુધી પહોંચે છે અને પેશાબ મારફતે શરીરની બહાર નીકળી જાય છે. પરંતુ શરીર જરૂર કરતાં વધુ યુરિક એસિડ બનાવવા લાગે અથવા કિડની તેને પૂરતા પ્રમાણમાં બહાર કાઢી ન શકે, તો લોહીમાં તેનું સ્તર વધી શકે છે.
નોંધનીય છે કે યુરિક એસિડ વધ્યું હોય એટલાથી દરેક વ્યક્તિને ગાઉટ થાય જ એવું નથી. ઘણા લોકોમાં યુરિક એસિડનું પ્રમાણ વધારે હોવા છતાં ગાઉટનાં લક્ષણો દેખાતાં નથી. આ સ્થિતિને ‘અસિમ્પ્ટોમેટિક હાઇપરયુરિસીમિયા’ કહેવામાં આવે છે.
ગાઉટ થવાનાં મુખ્ય કારણો અને જોખમી પરિબળો
ગાઉટ થવા પાછળ અનેક પરિબળો જવાબદાર હોઈ શકે છે. તેમાં મુખ્યત્વે નીચેની બાબતોનો સમાવેશ થાય છે:
શરીરમાં યુરિક એસિડનું વધુ ઉત્પાદન થવું અથવા કિડની દ્વારા તેનું ઓછું ઉત્સર્જન થવું.
પરિવારના ઇતિહાસમાં ગાઉટ હોવો.
વધારે વજન અથવા સ્થૂળતા.
વધુ પ્રમાણમાં દારૂ પીવાની આદત.
ખાંડવાળાં પીણાં અને વધુ પ્યુરિન ધરાવતા કેટલાક ખાદ્ય પદાર્થોનું વધુ સેવન.
કિડનીની બીમારી, હાઈ બ્લડ પ્રેશર અને કેટલીક અન્ય આરોગ્ય સમસ્યાઓ.
કેટલીક દવાઓ, ખાસ કરીને અમુક પ્રકારની મૂત્રવર્ધક દવાઓ.
પુરુષોમાં ગાઉટનું પ્રમાણ સામાન્ય રીતે મહિલાઓ કરતાં વધારે જોવા મળે છે. મેનોપોઝ પહેલાં એસ્ટ્રોજન હોર્મોન યુરિક એસિડના ઉત્સર્જનમાં મદદરૂપ થતું હોવાથી મહિલાઓમાં જોખમ પ્રમાણમાં ઓછું હોઈ શકે છે. જોકે, મેનોપોઝ પછી આ જોખમ વધી શકે છે.
ગાઉટનાં શરૂઆતનાં લક્ષણો કયાં છે?
ગાઉટનો હુમલો ઘણીવાર અચાનક શરૂ થાય છે અને રાત્રિના સમયે પણ થઈ શકે છે. તેના સામાન્ય લક્ષણોમાં સામેલ છે:
સાંધામાં અચાનક અને તીવ્ર દુખાવો.
અસરગ્રસ્ત સાંધામાં સોજો અને લાલાશ.
સાંધાની આસપાસ ગરમાહટ.
સાંધાને સ્પર્શ કરતાં પણ અસહ્ય દુખાવો થવો.
ચાલવામાં અથવા સાંધાને હલાવવામાં મુશ્કેલી.
ગાઉટનો હુમલો સામાન્ય રીતે થોડા દિવસોથી એકાદ-બે અઠવાડિયા સુધી રહી શકે છે. સારવાર ન થાય તો હુમલા વારંવાર આવી શકે છે અને સમય જતાં સાંધાને નુકસાન થવાનું જોખમ વધી શકે છે.
કયા ખોરાકથી યુરિક એસિડ વધવાનું જોખમ રહે છે?
ખાણીપીણી ગાઉટના જોખમને અસર કરી શકે છે, પરંતુ તે એકમાત્ર કારણ નથી. વધુ પ્યુરિન ધરાવતા ખોરાક અને કેટલીક પીણાંનું વધારે સેવન જોખમ વધારી શકે છે.
આવા ખાદ્ય પદાર્થોમાં સામેલ છે:
લાલ માંસ અને અંગોના માંસ જેવા કે કાળજું.
કેટલીક પ્રકારની માછલીઓ અને સીફૂડ.
દારૂ, ખાસ કરીને બિયર.
ખાંડવાળાં પીણાં અને ફ્રુક્ટોઝનું વધુ પ્રમાણ ધરાવતાં પીણાં.
વધુ પ્રમાણમાં કેલરી ધરાવતો અને અલ્ટ્રા-પ્રોસેસ્ડ ખોરાક.
જોકે, ગાઉટ ધરાવતા દરેક વ્યક્તિ માટે એકસરખો આહાર લાગુ પડતો નથી. વ્યક્તિની તબિયત, યુરિક એસિડનું સ્તર અને અન્ય બીમારીઓને ધ્યાનમાં રાખીને આહારમાં ફેરફાર કરવો જોઈએ.
ગાઉટ હોય તો શું ખાવું જોઈએ?
ગાઉટને નિયંત્રણમાં રાખવા માટે સંતુલિત આહાર અપનાવવો જરૂરી છે. આ માટે નીચેની બાબતો મદદરૂપ બની શકે છે:
પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી પીવું, જો ડૉક્ટરે પ્રવાહી મર્યાદિત કરવાની સલાહ ન આપી હોય.
તાજાં ફળો અને શાકભાજી ખાવાં.
આખા અનાજને આહારમાં સામેલ કરવાં.
ઓછી ચરબીવાળું અથવા સ્કિમ્ડ દૂધ અને દહીં લેવાં.
દાળ, બીન્સ અને સોયા જેવા વનસ્પતિ આધારિત પ્રોટીન સંતુલિત માત્રામાં લેવાં.
ખાંડવાળાં પીણાં અને દારૂનું સેવન ટાળવું અથવા મર્યાદિત કરવું.
સ્વસ્થ વજન જાળવવું અને નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરવી.
માત્ર યુરિક એસિડ વધ્યું હોવાથી દાળ અને તમામ વનસ્પતિ આધારિત પ્રોટીન બંધ કરી દેવાની જરૂર સામાન્ય રીતે હોતી નથી. વ્યક્તિગત જરૂરિયાત મુજબ ડાયટિશિયન અથવા ડૉક્ટરની સલાહ લેવી યોગ્ય છે. ક્રેશ ડાયટિંગ અને લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા રહેવાથી પણ ગાઉટનો હુમલો થઈ શકે છે.
ગાઉટની સારવાર કેવી રીતે થાય છે?
ગાઉટની સારવારનો મુખ્ય હેતુ તીવ્ર દુખાવો અને સોજો ઘટાડવો, વારંવાર થતા હુમલાને અટકાવવો અને સાંધાને લાંબા ગાળાના નુકસાનથી બચાવવાનો છે.
1. દુખાવો અને સોજો ઘટાડવા: ગાઉટના હુમલા દરમિયાન ડૉક્ટર દર્દીની સ્થિતિ પ્રમાણે NSAIDs, કોલ્ચિસિન અથવા કોર્ટિકોસ્ટેરોઇડ જેવી દવાઓ આપી શકે છે. આ દવાઓ પોતાની રીતે શરૂ કરવી નહીં, કારણ કે કેટલીક દવાઓ કિડની, પેટ અથવા અન્ય આરોગ્ય સમસ્યાઓ ધરાવતા દર્દીઓ માટે યોગ્ય ન હોઈ શકે.
2. યુરિક એસિડ ઘટાડતી દવાઓ: વારંવાર ગાઉટના હુમલા થતા હોય, ટોફી જેવી ગાંઠો હોય અથવા અન્ય યોગ્ય તબીબી કારણો હોય તો ડૉક્ટર એલોપ્યુરિનોલ જેવી દવાઓ આપી શકે છે. આ દવાઓ યુરિક એસિડનું સ્તર નિયંત્રિત કરવામાં મદદ કરે છે.
3. જીવનશૈલીમાં સુધારો: સંતુલિત આહાર, વજનનું નિયંત્રણ, પૂરતું પાણી અને દારૂ તથા ખાંડવાળાં પીણાંથી દૂર રહેવું સારવારને સહાય કરે છે.
4. નિયમિત ફોલોઅપ: જરૂર મુજબ યુરિક એસિડનું સ્તર અને કિડનીની કામગીરીની તપાસ કરાવવી જરૂરી બની શકે છે. દવાઓનું પ્રમાણ ડૉક્ટરની સલાહ પ્રમાણે જ નક્કી કરવું જોઈએ.
શું માત્ર હેલ્ધી લાઇફસ્ટાઇલથી ગાઉટ મટી શકે?
સ્વસ્થ જીવનશૈલી ગાઉટને નિયંત્રણમાં રાખવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. જોકે, માત્ર આહાર બદલવાથી દરેક દર્દીમાં યુરિક એસિડનું સ્તર લક્ષ્યાંક સુધી આવી જાય એવું જરૂરી નથી. કેટલાક દર્દીઓને લાંબા સમય સુધી દવાઓ લેવાની જરૂર પડી શકે છે.
સમયસર નિદાન અને યોગ્ય સારવારથી ગાઉટના હુમલાની આવર્તનતા ઘટાડી શકાય છે અને સાંધાને થતા નુકસાનનું જોખમ ઓછું કરી શકાય છે.
ગાઉટ વિશેના સામાન્ય ભ્રમ અને હકીકતો
ભ્રમ: ગાઉટ માત્ર વૃદ્ધ લોકોને થાય છે.
હકીકત: ગાઉટ નાની ઉંમરના પુખ્ત વયના લોકોને પણ થઈ શકે છે. જોકે, ઉંમર વધવાની સાથે તેનું જોખમ વધી શકે છે.
ભ્રમ: લીંબુ પાણી પીવાથી ગાઉટ મટી જાય છે.
હકીકત: લીંબુ પાણી ગાઉટની સાબિત સારવાર નથી. પૂરતું પાણી પીવું ઉપયોગી હોઈ શકે છે, પરંતુ જરૂરી હોય ત્યારે દવાઓ લેવી પડે છે.
ભ્રમ: ગાઉટ માત્ર માંસાહારી લોકોને થાય છે.
હકીકત: ગાઉટ શાકાહારી લોકોને પણ થઈ શકે છે. કિડનીની કામગીરી, આનુવંશિક પરિબળો, વજન અને અન્ય આરોગ્ય સમસ્યાઓ પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
ભ્રમ: યુરિક એસિડ વધે એટલે દાળ ખાવાનું બંધ કરવું જોઈએ.
હકીકત: દાળ અને અન્ય વનસ્પતિ આધારિત પ્રોટીન સામાન્ય રીતે સંતુલિત આહારનો ભાગ રહી શકે છે. દરેક વ્યક્તિએ પોતાના આહાર અંગે તબીબી સલાહ મુજબ નિર્ણય લેવો જોઈએ.
ગાઉટનાં લક્ષણો દેખાય તો શું કરવું?
સાંધામાં અચાનક તીવ્ર દુખાવો, સોજો અને લાલાશ થાય તો તબીબી તપાસ કરાવવી જરૂરી છે. ખાસ કરીને સાંધો ખૂબ ગરમ હોય, તાવ આવે અથવા દુખાવો ઝડપથી વધી રહ્યો હોય તો તાત્કાલિક તબીબી સહાય લેવી જોઈએ, કારણ કે સાંધાના ચેપ જેવી ગંભીર સ્થિતિમાં પણ આવાં લક્ષણો જોવા મળી શકે છે.
નિષ્કર્ષ: ગાઉટ માત્ર ખાણીપીણીથી થતો રોગ નથી. યુરિક એસિડનું અસંતુલન, આનુવંશિક પરિબળો, કિડનીની કામગીરી અને જીવનશૈલી સહિત અનેક બાબતો તેમાં ભૂમિકા ભજવે છે. યોગ્ય નિદાન, ડૉક્ટરની સલાહ, જરૂરી દવાઓ અને સંતુલિત જીવનશૈલી દ્વારા ગાઉટને અસરકારક રીતે નિયંત્રિત કરી શકાય છે.
નોંધ: આ લેખ સામાન્ય આરોગ્યજાગૃતિ માટે છે. નિદાન અને સારવાર માટે લાયક તબીબી નિષ્ણાતની સલાહ લો.