સોશિયલ મીડિયા પર વાળ, ત્વચા અને તણાવ માટે Essential Oil ના ઉપયોગના વીડિયો વાયરલ થાય છે, પરંતુ ખોટી રીતે ઉપયોગ કરવાથી એલર્જી, બળતરા અને અન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓનું જોખમ વધી શકે છે.
સોશિયલ મીડિયા પર આજકાલ Essential Oil એટલે કે એસેન્શિયલ ઓઇલના ઉપયોગને લઈને અનેક વીડિયો વાયરલ થઈ રહ્યા છે. ક્યાંક તેને વાળની સંભાળ માટે ઉપયોગી ગણાવવામાં આવે છે, તો ક્યાંક ત્વચાની સુંદરતા વધારવા અને મનને શાંત રાખવા માટે તેની ભલામણ કરવામાં આવે છે. આવા વીડિયો જોઈને ઘણા લોકો કોઈ નિષ્ણાતની સલાહ લીધા વિના તેનો ઉપયોગ શરૂ કરી દે છે.
એસેન્શિયલ ઓઇલ છોડના વિવિધ ભાગોમાંથી મેળવવામાં આવતા સુગંધિત અને અત્યંત સાંદ્ર તેલ છે. કુદરતી સ્ત્રોતમાંથી મળતા હોવા છતાં તે દરેક વ્યક્તિ માટે સુરક્ષિત હોય એવું નથી. તેનો અયોગ્ય ઉપયોગ ત્વચામાં બળતરા, ખંજવાળ, એલર્જી અને શ્વાસ સંબંધિત તકલીફો ઊભી કરી શકે છે. તેથી તેનો ઉપયોગ કરતી વખતે યોગ્ય માહિતી અને સાવચેતી રાખવી જરૂરી છે.
Essential Oil શું છે અને તેનો ઉપયોગ ક્યાં થાય છે?
લવન્ડર, પેપરમિન્ટ, ટી ટ્રી, યુકેલિપ્ટસ અને રોઝમેરી જેવા છોડનાં ફૂલો, પાંદડાં, છાલ અથવા અન્ય ભાગોમાંથી એસેન્શિયલ ઓઇલ મેળવવામાં આવે છે. આ તેલમાં છોડની વિશિષ્ટ સુગંધ આપતાં ઘટકો હોય છે.
તેનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે અરોમાથેરાપી, રૂમમાં સુગંધ ફેલાવવા અને કેટલાક મસાજ, ત્વચા સંભાળ તથા વાળની સંભાળનાં ઉત્પાદનોમાં થાય છે. જોકે, દરેક તેલના ગુણધર્મો અલગ હોય છે અને તેના ફાયદા અંગેના તમામ દાવાઓ માટે પૂરતા વૈજ્ઞાનિક પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી.
લોકપ્રિય Essential Oil અને તેના સામાન્ય ઉપયોગ
લવન્ડર ઓઇલ: આરામદાયક સુગંધ અને અરોમાથેરાપી માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
પેપરમિન્ટ ઓઇલ: તાજગી અને ઠંડકનો અનુભવ કરાવે છે.
ટી ટ્રી ઓઇલ: કેટલાક ત્વચા સંભાળનાં ઉત્પાદનોમાં વપરાય છે.
યુકેલિપ્ટસ ઓઇલ: સુગંધિત ઉત્પાદનો અને અરોમાથેરાપીમાં ઉપયોગ થાય છે.
લેમનગ્રાસ ઓઇલ: તેની તાજગીભરી સુગંધ માટે જાણીતું છે.
રોઝમેરી ઓઇલ: વાળ અને ત્વચાની સંભાળનાં કેટલાક ઉત્પાદનોમાં વપરાય છે.
ફ્રેન્કિન્સેન્સ ઓઇલ: અરોમાથેરાપી અને સુગંધિત ઉત્પાદનોમાં ઉપયોગ થાય છે.
જાસ્મિન ઓઇલ: તેની સુગંધ માટે જાણીતું છે.
કેમોમાઇલ ઓઇલ: આરામદાયક સુગંધ અને અરોમાથેરાપી માટે વપરાય છે.
Essential Oil નો ઉપયોગ કરતી વખતે ટાળો આ 10 ભૂલો
1. સીધું ત્વચા પર લગાવવું
એસેન્શિયલ ઓઇલ ખૂબ જ સાંદ્ર હોય છે. તેને સીધું ત્વચા પર લગાવવાથી બળતરા, લાલાશ, ખંજવાળ અથવા એલર્જી થઈ શકે છે. ત્વચા પર લગાવવા માટે યોગ્ય હોય તેવા તેલને જ લેબલની સૂચના અનુસાર કેરિયર ઓઇલમાં ભેળવીને વાપરવું જોઈએ. પેચ ટેસ્ટ કરવાથી પણ પ્રતિક્રિયાના જોખમને સંપૂર્ણપણે નકારી શકાતું નથી.
2. સંવેદનશીલ જગ્યાઓ પર ઉપયોગ કરવો
આંખો, હોઠ, નાકની અંદર અને પ્રાઇવેટ પાર્ટ્સ જેવી સંવેદનશીલ જગ્યાઓ પર એસેન્શિયલ ઓઇલ લગાવવાથી તીવ્ર બળતરા થઈ શકે છે. આકસ્મિક રીતે આંખમાં તેલ જતું રહે તો તરત જ 15થી 20 મિનિટ સુધી સ્વચ્છ વહેતા પાણીથી આંખ ધોવી જોઈએ. લક્ષણો ચાલુ રહે તો તબીબી મદદ લેવી જરૂરી છે.
3. જરૂર કરતાં વધારે પ્રમાણમાં ઉપયોગ કરવો
વધુ પ્રમાણમાં તેલ વાપરવાથી વધુ ફાયદો થાય એવું નથી. ઊલટું, ત્વચાની પ્રતિક્રિયા, માથાનો દુખાવો, ઉબકા અથવા તીવ્ર સુગંધથી અસ્વસ્થતા થઈ શકે છે. તેથી ઉત્પાદન પર આપેલી સૂચનાઓનું પાલન કરવું અને જરૂર કરતાં વધુ ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ.
4. એસેન્શિયલ ઓઇલ પીવું
એસેન્શિયલ ઓઇલ સામાન્ય રીતે પીવા માટેનાં ઉત્પાદનો નથી. તેને ગળી જવાથી ઝેરી અસર થઈ શકે છે અને મોં, પેટ તથા અન્ય અંગોને નુકસાન પહોંચવાની શક્યતા રહે છે. કોઈ નિષ્ણાતની યોગ્ય સલાહ વિના તેને પીવું કે ખાદ્ય પદાર્થોમાં ઉમેરવું નહીં.
જો બાળક ભૂલથી તેલ પી લે તો ઊલટી કરાવવાનો પ્રયાસ ન કરો. તરત જ તબીબી સલાહ લો અને શક્ય હોય તો તેલની બોટલ સાથે રાખો.
5. નાના બાળકો પર ઉપયોગ કરવો
શિશુઓ અને નાના બાળકોમાં એસેન્શિયલ ઓઇલની આડઅસરોનું જોખમ વધારે હોઈ શકે છે. કેટલાક તેલ, ખાસ કરીને પેપરમિન્ટ અને યુકેલિપ્ટસના તેલ, નાના બાળકો માટે શ્વાસ સંબંધિત ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે. તેથી બાળરોગ નિષ્ણાતની સલાહ વિના બાળકોની ત્વચા પર તેનો ઉપયોગ ન કરવો.
6. ડિફ્યુઝરનો લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ કરવો
રૂમમાં સતત એસેન્શિયલ ઓઇલ ફેલાવવાથી કેટલાક લોકોને માથાનો દુખાવો, ઉબકા, આંખમાં બળતરા અથવા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થઈ શકે છે. અસ્થમા અથવા સુગંધ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા ધરાવતા લોકોએ વિશેષ સાવચેતી રાખવી જોઈએ. ડિફ્યુઝરનો ઉપયોગ મર્યાદિત રાખવો, રૂમમાં હવાની અવરજવર જાળવવી અને કોઈ તકલીફ થાય તો તેનો ઉપયોગ બંધ કરવો.
7. અનેક તેલ ભેળવીને વાપરવું
અલગ-અલગ એસેન્શિયલ ઓઇલ ભેળવવાથી મિશ્રણની સાંદ્રતા અને તેની ત્વચા પર થતી અસર બદલાઈ શકે છે. યોગ્ય જાણકારી વિના અનેક તેલ મિક્સ કરવાથી બળતરા અથવા એલર્જીનું જોખમ વધી શકે છે. તેથી દરેક તેલની સૂચનાઓ તપાસવી અને અજાણ્યા મિશ્રણોનો ઉપયોગ ટાળવો.
8. જૂનું અથવા ઓક્સિડાઇઝ થયેલું તેલ વાપરવું
સમય જતાં અને હવા, ગરમી તથા પ્રકાશના સંપર્કમાં આવવાથી એસેન્શિયલ ઓઇલની ગુણવત્તા બદલાઈ શકે છે. ખાસ કરીને ઓક્સિડાઇઝ થયેલા કેટલાક તેલ ત્વચામાં એલર્જી થવાનું જોખમ વધારી શકે છે. બોટલ પરની એક્સપાયરી અને સંગ્રહ સંબંધિત સૂચનાઓ તપાસવી. ગંધ, રંગ અથવા દેખાવમાં અસામાન્ય ફેરફાર જણાય તો તેનો ઉપયોગ ન કરવો.
9. ખોટી જગ્યાએ સંગ્રહ કરવો
એસેન્શિયલ ઓઇલને સીધા સૂર્યપ્રકાશ, વધુ ગરમી અને હવાના સતત સંપર્કથી દૂર રાખવું જોઈએ. ઉપયોગ પછી બોટલનું ઢાંકણું બરાબર બંધ કરવું અને બાળકોની પહોંચથી દૂર રાખવું. શક્ય હોય ત્યાં સુધી ઉત્પાદકની સૂચના અનુસાર તેને ઠંડી, સૂકી અને અંધારી જગ્યાએ સંગ્રહ કરવું.
10. સિટ્રસ ઓઇલ લગાવીને તડકામાં જવું
કેટલાક સિટ્રસ ઓઇલ, ખાસ કરીને ઠંડા દબાણથી મેળવેલા બર્ગામોટ અને કેટલાક લેમન ઓઇલ, ત્વચાને સૂર્યપ્રકાશ પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ બનાવી શકે છે. તેના કારણે ત્વચા પર બળતરા, ફોલ્લા અથવા ડાઘ પડી શકે છે. તેથી ઉત્પાદન પર ફોટોટોક્સિસિટી અંગેની ચેતવણી તપાસવી અને જરૂરી સાવચેતી રાખવી.
Essential Oil ખરીદતી વખતે રાખો આ બાબતોનું ધ્યાન
એસેન્શિયલ ઓઇલ ખરીદતી વખતે માત્ર તેની સુગંધ કે સોશિયલ મીડિયા પર કરવામાં આવેલા દાવાઓના આધારે નિર્ણય ન લેવો. ઉત્પાદનનું લેબલ, ઘટકો, ઉપયોગની સૂચનાઓ, એક્સપાયરી અને ઉત્પાદકની વિશ્વસનીયતા તપાસવી. તેલ કયા છોડમાંથી મેળવવામાં આવ્યું છે અને ત્વચા પર ઉપયોગ માટે યોગ્ય છે કે નહીં તે પણ જાણી લેવું.
'નેચરલ' અથવા 'ઓર્ગેનિક' લખેલું હોય એટલે ઉત્પાદન સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત છે એવું માનવું યોગ્ય નથી. કોઈ તેલ વાળની વૃદ્ધિ, ત્વચાની સમસ્યા અથવા અન્ય તબીબી સ્થિતિને સુધારશે એવા દાવાઓ માટે વિશ્વસનીય પુરાવા હોવા જરૂરી છે.
ઉપયોગ પહેલાં પેચ ટેસ્ટ કરવો જરૂરી
ત્વચા પર લગાવવા માટે યોગ્ય એસેન્શિયલ ઓઇલ હોય તો પણ તેનો ઉપયોગ કરતાં પહેલાં ઉત્પાદનની સૂચનાઓ અનુસાર પાતળું કરવું અને નાની જગ્યાએ પરીક્ષણ કરવું ઉપયોગી બની શકે છે. પ્રતિક્રિયા તરત જ ન દેખાય, તેથી સૂચવેલા સમયગાળા સુધી ત્વચાનું નિરીક્ષણ કરવું જરૂરી છે. લાલાશ, ખંજવાળ, સોજો કે બળતરા જણાય તો તેનો ઉપયોગ ન કરવો.
પેચ ટેસ્ટ નેગેટિવ આવે તો પણ ભવિષ્યમાં એલર્જી નહીં થાય તેની ખાતરી મળતી નથી.
કોના માટે વધુ સાવચેતી જરૂરી છે?
સંવેદનશીલ ત્વચા ધરાવતા લોકો, એલર્જી અથવા અસ્થમાની સમસ્યા ધરાવતા લોકો, ગર્ભવતી અને સ્તનપાન કરાવતી મહિલાઓ તથા નિયમિત દવાઓ લેતા લોકોએ એસેન્શિયલ ઓઇલનો ઉપયોગ કરતાં પહેલાં ડૉક્ટર અથવા યોગ્ય આરોગ્ય નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જોઈએ. બાળકો માટે પણ ઉંમર પ્રમાણે સુરક્ષિત ઉપયોગની ખાતરી કરવી જરૂરી છે.
આડઅસર થાય તો શું કરવું?
એસેન્શિયલ ઓઇલના ઉપયોગ પછી ત્વચા પર લાલાશ, ખંજવાળ, ફોલ્લીઓ, સોજો અથવા બળતરા થાય તો તેનો ઉપયોગ તરત બંધ કરવો. ત્વચા પર લાગેલું તેલ હળવેથી સાબુ અને પાણીથી ધોઈ નાખવું અને અસરગ્રસ્ત ભાગને ઘસવાનું ટાળવું. લક્ષણો વધે અથવા દૂર ન થાય તો ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો.
જો શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, ગળામાં સોજો કે ગંભીર એલર્જીનાં લક્ષણો દેખાય તો તાત્કાલિક ઇમરજન્સી સારવાર લેવી.
નિષ્કર્ષ: એસેન્શિયલ ઓઇલનો ઉપયોગ સુગંધ, અરોમાથેરાપી અને કેટલાક વ્યક્તિગત સંભાળનાં ઉત્પાદનોમાં થઈ શકે છે, પરંતુ કુદરતી હોવું એટલે જોખમમુક્ત હોવું નહીં. યોગ્ય ઉત્પાદન પસંદ કરવું, લેબલની સૂચનાઓનું પાલન કરવું અને તેનો ઉપયોગ મર્યાદિત રાખવો એ જ સુરક્ષિત અભિગમ છે. સોશિયલ મીડિયા પરના દરેક ઘરગથ્થુ ઉપાયને અજમાવવાને બદલે વિશ્વસનીય માહિતીના આધારે નિર્ણય લેવો વધુ સમજદારીભર્યું છે.