ગુજરાતના બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલું અંબાજી મંદિર દેશનાં પ્રખ્યાત શક્તિપીઠોમાંનું એક છે. લાખો શ્રદ્ધાળુઓની આસ્થાનું કેન્દ્ર એવા આ મંદિરમાં દેવીની પરંપરાગત મૂર્તિ જોવા મળતી નથી. અહીં ગર્ભગૃહમાં સોનાનો ઢોળ ચઢાવેલા શ્રી વિસા યંત્રની પૂજા કરવામાં આવે છે. મંદિરની પૂજા પરંપરા, દેવીના અલગ-અલગ સ્વરૂપનો શ્રૃંગાર, ગબ્બર ટેકરી પરનાં શક્તિપીઠો અને પ્રસિદ્ધ મોહનથાળના પ્રસાદને કારણે અંબાજીનું વિશેષ ધાર્મિક મહત્ત્વ છે.
ગર્ભગૃહમાં મૂર્તિ નહીં, શ્રી વિસા યંત્રની થાય છે પૂજા
અંબાજી મંદિરની સૌથી વિશિષ્ટ બાબત તેની પૂજા પરંપરા છે. ગર્ભગૃહની દીવાલમાં આવેલા ગોખલામાં શ્રી વિસા યંત્ર સ્થાપિત છે. દેવીની આરાધના આ પવિત્ર યંત્રના સ્વરૂપમાં કરવામાં આવે છે. પરંપરા મુજબ યંત્રનાં સીધાં દર્શન કરવાની અને તેનો ફોટો પાડવાની મનાઈ છે. તેની પૂજા આંખો પર પટ્ટી બાંધીને કરવામાં આવે છે.
યંત્રની ઉપરના ભાગને વસ્ત્રો, મુગટ અને આભૂષણોથી સજાવવામાં આવે છે. આ શ્રૃંગારના આધારે ભક્તોને દેવીના સ્વરૂપનાં દર્શન થાય છે. મંદિર અરવલ્લીની આરાસુર પહાડીઓમાં આવેલું હોવાથી માતાજીને આરાસુરી અંબા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
મંદિરની નજીક માનસરોવર કુંડ આવેલો છે. તેની આસપાસ પગથિયાં અને ધાર્મિક સ્થળો છે. સ્થાનિક માન્યતા અનુસાર, અહીં આવેલા અજય દેવીના મંદિરને અંબાજી માતાની બહેન સાથે જોડવામાં આવે છે.
સવારે બાળિકા, બપોરે યુવતી અને સાંજે વૃદ્ધાનું સ્વરૂપ
અંબાજી મંદિરમાં દિવસના અલગ-અલગ સમયે દેવીના શ્રૃંગારમાં ફેરફાર કરવામાં આવે છે. સવારે માતાજીને બાળિકાના સ્વરૂપમાં, બપોરે યુવતીના સ્વરૂપમાં અને સાંજે વયોવૃદ્ધ મહિલાના સ્વરૂપમાં સજાવવામાં આવે છે.
વસ્ત્રો અને આભૂષણોના બદલાતા શ્રૃંગાર દ્વારા દેવીની ત્રણ અવસ્થાઓનું પ્રતીકાત્મક સ્વરૂપ રજૂ કરવામાં આવે છે. મૂર્તિની જગ્યાએ યંત્રની પૂજા થતી હોવા છતાં આ વિશિષ્ટ પરંપરા ભક્તો માટે આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે.
વાર પ્રમાણે બદલાય છે દેવીનું વાહન
મંદિરમાં અઠવાડિયાના દરેક દિવસે દેવીના વાહનના શ્રૃંગારમાં પણ ફેરફાર કરવામાં આવે છે.
રવિવાર: વાઘ
સોમવાર: નંદી
મંગળવાર: સિંહ
બુધવાર: ઊંચી સૂંઢવાળો ઐરાવત હાથી
ગુરુવાર: ગરુડ
શુક્રવાર: હંસ
શનિવાર: નીચે તરફની સૂંઢવાળા ઐરાવતનું સ્વરૂપ
આ રીતે દિવસ અને પરંપરા અનુસાર દેવીના શ્રૃંગારમાં વિવિધતા જોવા મળે છે.
ગબ્બર ટેકરી પર 51 શક્તિપીઠોની પ્રતિકૃતિ
અંબાજી મંદિરથી આશરે 3થી 4 કિલોમીટર દૂર આવેલી ગબ્બર ટેકરીને માતાજીનું મૂળ સ્થાન માનવામાં આવે છે. ધાર્મિક દૃષ્ટિએ આ સ્થળનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. અહીં 51 શક્તિપીઠોની પ્રતિકૃતિઓ તૈયાર કરવામાં આવી છે, જેથી શ્રદ્ધાળુઓને એક જ પરિસરમાં વિવિધ શક્તિપીઠોના સ્વરૂપનાં દર્શન થઈ શકે.
ગબ્બર ટેકરીના પરિસરમાં 47 મંદિર, ત્રણ ગુફાઓ અને અખંડ જ્યોતિ સહિતનાં ધાર્મિક સ્થળોનો ઉલ્લેખ થાય છે. શક્તિપીઠોની પ્રતિકૃતિઓને 20 સમૂહોમાં ગોઠવવામાં આવી છે. પરિક્રમા માર્ગ આશરે 2.85 કિલોમીટર લાંબો છે અને તેને પૂર્ણ કરવામાં લગભગ ત્રણ કલાક લાગી શકે છે.
આ પરિસરમાં વિવિધ શક્તિપીઠોની પૂજા પરંપરાઓને જાળવવા માટે પૂજારીઓને સંબંધિત પરંપરાઓ અંગે તાલીમ પણ આપવામાં આવી હોવાનું જણાવવામાં આવે છે.
61 ફૂટ ઊંચા શિખર પર સોનાનો ઢોળ
અંબાજી મંદિર સફેદ આરસપહાણથી બનેલું છે. મંદિરના મુખ્ય શિખરની ઊંચાઈ આશરે 61 ફૂટ છે. શિખરને સુવર્ણમય સ્વરૂપ આપવા માટે તાંબાની ચાદરો તૈયાર કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ તેના પર નકશીકામ કરીને સોનાનો ઢોળ ચઢાવવામાં આવ્યો હતો.
આ કામગીરી સપ્ટેમ્બર 2018માં પૂર્ણ થઈ હતી. મંદિરના સુવર્ણ શિખર માટે શ્રદ્ધાળુઓ દ્વારા સોનું અને નાણાંનું દાન આપવામાં આવ્યું હતું. ઉપલબ્ધ વિગતો અનુસાર, આ કાર્ય માટે કુલ 140 કિલોગ્રામ સોનું દાનમાં મળ્યું હતું.
સોનેરી શિખર અને સફેદ આરસપહાણની રચના મંદિરને વિશિષ્ટ દેખાવ આપે છે અને તે અંબાજીની ઓળખનો મહત્ત્વનો ભાગ છે.
અંબાજીના મોહનથાળને GI ઓળખ
અંબાજીનો મોહનથાળ અહીંના પ્રસિદ્ધ પ્રસાદમાંનો એક છે. ચણાનો લોટ, ગાયનું ઘી, દૂધ, ખાંડ અને એલચીથી તૈયાર થતી આ મીઠાઈ તેની દાણાદાર બનાવટ અને વિશિષ્ટ સ્વાદ માટે જાણીતી છે. તેને દેવીના રાજભોગ તરીકે અર્પણ કરવામાં આવે છે.
મોહનથાળ બનાવવા માટે ચણાના લોટમાં ઘી અને દૂધ ભેળવીને મિશ્રણ તૈયાર કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેમાં ખાંડની ચાસણી અને એલચી ઉમેરવામાં આવે છે. તૈયાર મિશ્રણને ટ્રેમાં પાથરીને ઠંડું થવા દેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેના ટુકડા કરીને પેકિંગ કરવામાં આવે છે અને પ્રસાદ તરીકે ભક્તોને આપવામાં આવે છે.
અંબાજીના મોહનથાળને ભૌગોલિક સંકેત એટલે કે GI ઓળખ મળવાથી તેની સ્થાનિક ઓળખ અને પરંપરાગત મહત્ત્વને વિશેષ સ્થાન મળ્યું છે.
નવરાત્રિ અને શરદ પૂનમ દરમિયાન વિશેષ ધાર્મિક આયોજન
અંબાજી મંદિરમાં નવરાત્રિ દરમિયાન ઘટ સ્થાપના, જવારા વાવવાની પરંપરા અને વિશેષ આરતીઓનું આયોજન કરવામાં આવે છે. નવ દિવસ દરમિયાન માતાજીની આરાધના સાથે વિવિધ ધાર્મિક અનુષ્ઠાનો યોજાય છે.
દુર્ગાષ્ટમીના દિવસે જવારા ઉત્થાપન અને પૂજાના સમાપન સાથે જોડાયેલા કાર્યક્રમો થાય છે. વિજયાદશમીના દિવસે ખીજડાના વૃક્ષની પૂજાની પરંપરા પણ ધાર્મિક મહત્ત્વ ધરાવે છે.
શરદ પૂનમના અવસરે માતાજીને દૂધ-પૌંઆનો ભોગ અર્પણ કરવામાં આવે છે અને મધ્યરાત્રિએ કપૂર આરતી સહિતનાં વિશેષ ધાર્મિક કાર્યક્રમો યોજાય છે. દૂધ અને પૌંઆથી તૈયાર થતો આ પ્રસાદ ગુજરાતની પરંપરાગત ધાર્મિક સંસ્કૃતિનો એક ભાગ છે.
અંબાજી મંદિર માત્ર આસ્થાનું કેન્દ્ર જ નહીં, પરંતુ ગુજરાતની સમૃદ્ધ ધાર્મિક પરંપરા, વિશિષ્ટ પૂજાવિધિ, સ્થાપત્ય અને પ્રસાદની સંસ્કૃતિનું પણ પ્રતીક છે. શ્રી વિસા યંત્રની પૂજાથી લઈને ગબ્બર ટેકરીની પરિક્રમા અને મોહનથાળના પ્રસાદ સુધીની પરંપરાઓ આ સ્થળને વિશેષ ઓળખ આપે છે.